Publication: Kadi Abdülcebbar ve Kadi Beyzavi’nin müteşabih ayetlere yaklaşımının mukayesesi
Abstract
Abdülcebbâr, Beyzâvî, Kur’ân, Tefsir, Mu’tezile, Ehl-i Sünnet, Eş’arî, Allah’ın Sıfatları, Ru’yetullah, Hurûf-ı Mukattaa
KÂDÎ ABDÜLCEBBÂR VE KÂDÎ BEYZÂVÎ’NİN MÜTEŞÂBİH AYETLERE YAKLAŞIMININ MUKAYESESİ Müteşâbih âyetlerin Kur’ân’da yer alması İslam ilim dünyasına fikrî bir dinamizm kazandırmıştır. Tanımı ve yorumu açısından alimler arasında çok ihtilaflı olan müteşâbih kavramı; benzerliği, çok anlamlılığı ve kapalılığı sebebiyle zahirinden anlaşılamayıp haricî bir delile ihtiyaç duyan âyetleri ifade eder. Allah’ın sıfatları gibi gaybî konularla, hurûf-ı mukattaa gibi aklın künhüne vakıf olamayacağı âyetleri ihtiva eden bu kavram, birçok mezhebin ortaya çıkmasında önemli bir rol oynamıştır. Bu çalışmamızda Mu’tezile ve Ehl-i Sünnet’in iki büyük temsilcisi Kâdî Abdülcebbâr ile Kâdî Beyzâvî’nin müteşâbih âyetlere yaklaşımını ortaya koyup mukayeselerini yaparak mezheplerinin teşekkülündeki temel dinamiklerin neler olduğunu tespit etmeyi amaçladık. Bu hedefimizi gerçekleştirirken yöntem olarak Kâdî Abdülcebbâr’ı esas alıp O’nun teorik açıdan müteşâbih olgusuna yaklaşımı, pratik anlamda Allah’ın sıfatları, ru’yetullah ve hurûf-ı mukattaaya ilişkin âyetleri yorumundan hareketle Beyzâvî ile mukayesesini yaptık. Sonuç olarak her iki müfessirin sıklıkla birbirlerine yakın görüş beyan ettiklerine dair bulgulara rastladık. Dolayısıyla iki mezhep arasında kısmî farklılıklar olmakla beraber, ayrıştırıcı ve mübalağalı yaklaşımların aksine, ihtilaflar büyük ölçüde lâfzî olup, görüşlerde ciddi benzerlikler söz konusudur. Bu itibarla, klasik geleneğimizdeki bazı yanlış yargılar sebebiyle geçmişten günümüze Mu’tezile mezhebinin ötekileştirilmesi anlayışı yerine, Ehl-i Sünnetin istifadesine olabilecek konularda onlara ait gerçekten ilmî değeri olan görüşlerin akademik çevrelerde dikkate alınması gerektiği anlayışının ikame edilmesini önermekteyiz. Zira Mu’tezile, İslam fikir dünyasına çok şey katmıştır. Key Words: Mutashâbih, Qâdî Abd al-Jabbâr, Baydâwî, Qur’ân, Tafseer, Mu’tazila, Ahl-i Sunnah, Ash’arî, Characters of God, Ru’yatullah, Hurûfu’l-Muqatta’ât ABSTRACT COMPARISON OF QÂDI ABD AL-JABBÂR AND QÂDI BAYDÂWI’S APPROACHES TO MUTASHÂBIH VERSES The existence of Mutashâbih verses in the Qur’ân dynamizes Islamic scholarship. As a result of an ambiguous, a parallel and a closed meaning of them, Mutashâbih verses which stir controversy among scholars are verses which require outer evidence to be understood. The term of Mutashâbih which includes unseen subjects such as qualifiers of God and al-Hurûfu’l-Muqatta’ât has a role in emerging of many religious sects. In this study we aim to determine the basic dynamics in emerging of religious sects comparing the approaches of the two important members of Mu’tazila and Ahl-i Sunnah, namely Qâdî Abd al-Jabbâr and Qâdî Baydâwî to Mutashâbih verses. We chose the method of comparison Abd al-Jabbâr’s approach to Mutashâbih verses with Baydawî’s approach with reference to his readings of verses on qualifiers of God, Ru’yatullah and al-Hurûfu’l-Muqatta’ât. We have reached the conclusion that the two commentators suggest close opinions. Despite the fact that there is an inconsiderable difference between aforementioned two religious sects and contrary to exaggerating statements which divide them largely, we suggest that there is a considerable similarity between the two religious sects, and controversies on them are substantially literal. Instead of marginalizing Mu’tazila as a result of misconceptions from past to present in our classic tradition, we suggest that their scholarly valuable views should be taken into consideration academically in the interest of Ahl-i Sunnah. Since Mu’tazila made considerable contribution to Islamic scholarship.
KÂDÎ ABDÜLCEBBÂR VE KÂDÎ BEYZÂVÎ’NİN MÜTEŞÂBİH AYETLERE YAKLAŞIMININ MUKAYESESİ Müteşâbih âyetlerin Kur’ân’da yer alması İslam ilim dünyasına fikrî bir dinamizm kazandırmıştır. Tanımı ve yorumu açısından alimler arasında çok ihtilaflı olan müteşâbih kavramı; benzerliği, çok anlamlılığı ve kapalılığı sebebiyle zahirinden anlaşılamayıp haricî bir delile ihtiyaç duyan âyetleri ifade eder. Allah’ın sıfatları gibi gaybî konularla, hurûf-ı mukattaa gibi aklın künhüne vakıf olamayacağı âyetleri ihtiva eden bu kavram, birçok mezhebin ortaya çıkmasında önemli bir rol oynamıştır. Bu çalışmamızda Mu’tezile ve Ehl-i Sünnet’in iki büyük temsilcisi Kâdî Abdülcebbâr ile Kâdî Beyzâvî’nin müteşâbih âyetlere yaklaşımını ortaya koyup mukayeselerini yaparak mezheplerinin teşekkülündeki temel dinamiklerin neler olduğunu tespit etmeyi amaçladık. Bu hedefimizi gerçekleştirirken yöntem olarak Kâdî Abdülcebbâr’ı esas alıp O’nun teorik açıdan müteşâbih olgusuna yaklaşımı, pratik anlamda Allah’ın sıfatları, ru’yetullah ve hurûf-ı mukattaaya ilişkin âyetleri yorumundan hareketle Beyzâvî ile mukayesesini yaptık. Sonuç olarak her iki müfessirin sıklıkla birbirlerine yakın görüş beyan ettiklerine dair bulgulara rastladık. Dolayısıyla iki mezhep arasında kısmî farklılıklar olmakla beraber, ayrıştırıcı ve mübalağalı yaklaşımların aksine, ihtilaflar büyük ölçüde lâfzî olup, görüşlerde ciddi benzerlikler söz konusudur. Bu itibarla, klasik geleneğimizdeki bazı yanlış yargılar sebebiyle geçmişten günümüze Mu’tezile mezhebinin ötekileştirilmesi anlayışı yerine, Ehl-i Sünnetin istifadesine olabilecek konularda onlara ait gerçekten ilmî değeri olan görüşlerin akademik çevrelerde dikkate alınması gerektiği anlayışının ikame edilmesini önermekteyiz. Zira Mu’tezile, İslam fikir dünyasına çok şey katmıştır. Key Words: Mutashâbih, Qâdî Abd al-Jabbâr, Baydâwî, Qur’ân, Tafseer, Mu’tazila, Ahl-i Sunnah, Ash’arî, Characters of God, Ru’yatullah, Hurûfu’l-Muqatta’ât ABSTRACT COMPARISON OF QÂDI ABD AL-JABBÂR AND QÂDI BAYDÂWI’S APPROACHES TO MUTASHÂBIH VERSES The existence of Mutashâbih verses in the Qur’ân dynamizes Islamic scholarship. As a result of an ambiguous, a parallel and a closed meaning of them, Mutashâbih verses which stir controversy among scholars are verses which require outer evidence to be understood. The term of Mutashâbih which includes unseen subjects such as qualifiers of God and al-Hurûfu’l-Muqatta’ât has a role in emerging of many religious sects. In this study we aim to determine the basic dynamics in emerging of religious sects comparing the approaches of the two important members of Mu’tazila and Ahl-i Sunnah, namely Qâdî Abd al-Jabbâr and Qâdî Baydâwî to Mutashâbih verses. We chose the method of comparison Abd al-Jabbâr’s approach to Mutashâbih verses with Baydawî’s approach with reference to his readings of verses on qualifiers of God, Ru’yatullah and al-Hurûfu’l-Muqatta’ât. We have reached the conclusion that the two commentators suggest close opinions. Despite the fact that there is an inconsiderable difference between aforementioned two religious sects and contrary to exaggerating statements which divide them largely, we suggest that there is a considerable similarity between the two religious sects, and controversies on them are substantially literal. Instead of marginalizing Mu’tazila as a result of misconceptions from past to present in our classic tradition, we suggest that their scholarly valuable views should be taken into consideration academically in the interest of Ahl-i Sunnah. Since Mu’tazila made considerable contribution to Islamic scholarship.