İstanbul tarihi şehir dokusunda ticaret mekanları : Kapalı Çarşı ve Historia AVM üzerine karşılaştırmalı bir inceleme

Abstract

Şehrin dinamik yapısı içerisinde şehir alanları dönüşüm geçirmektedir. Metropolleşen şehirlerin birçok merkezinin olması, tarihi, finans, ticaret, kültür, eğitim şehri olması şeklinde işlevlerinin yanı sıra yoğun nüfus ve yapılaşma sebepleri nedeniyle tarihi şehir dokusunun korunması ve sürdürülebilirliği konusu açığa çıkmaktadır. Bu süreçten ticaret mekanları da etkilenmekte ve değişim geçirmektedir. Bu çalışmada, ticaret mekanlarının dönüşümü İstanbul Tarihi Yarımada’da bulunan İstanbul’un geleneksel dokusunun yansıtıldığı ticaret alanı olan Kapalı Çarşı ve modernleşen şehrin ticaret alanı Historia AVM çerçevesinde ele alınmaktadır. Çalışmanın amacı, tarihi şehir kültürünün özgün mekânsal kesitini oluşturan Kapalı Çarşı ile modern kültürü simgeleyen alışveriş merkezlerinden semt içindeki Historia AVM mekanlarının karşılaştırmalı incelemesini yapmaktır. Çalışma kapsamında şehir kavramı mekan, zaman, kültür ve insan ilişkisi içerisinde kavramsal çerçeve kurulmuş ve ticaret mekanlarının kamusal alan içerisinde oluşum ve gelişimi açısından tarihi süreci ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde İstanbul şehir mekanının dönüşümü ve ticaret mekanları belirtilmiştir. Son bölüm olan üçüncü bölümde çalışmanın özgün alan çalışmasından elde edilen veriler, Kapalı Çarşı ve Historia AVM mekanları bağlamında karşılaştırmalı şekilde incelenerek yorumlanmıştır. Nitel araştırma yöntemine dayalı çoklu durum çalışma deseni kullanılmıştır. Bu çerçevede mülakat tekniği ile 28 kişiyle derinlemesine bireysel görüşmeler gerçekleştirilmiş, Kapalı Çarşı ve Historia AVM mekanlarında gözlem yapılmıştır. İki mekanın daha iyi anlaşılması amacıyla karşılaştırma metodu kullanılmıştır. Bu bağlamda yapı, biçim, işlev ve anlam çerçevesinde farklılaştığı sonucuna ulaşılmaktadır. Kadim medeniyetin ve modernitenin gösterge mekanları ayrı bir alem sunmaktadır. Çalışmanın literatüre özgün katkı sağlaması umulmaktadır.İÇİNDEKİLERÖNSÖZ..................................................................................................................................................... iİÇİNDEKİLER ........................................................................................................................................ iiKISALTMALAR ................................................................................................................................... ivGÖRSELLER LİSTESİ .......................................................................................................................... vGİRİŞ ...................................................................................................................................................... 1BİRİNCİ BÖLÜM ................................................................................................................................... 2KAVRAMSAL ÇERÇEVE .................................................................................................................... 2I. Şehir Kavramı.............................................................................................................................. 2A. Farklı Yaklaşımlar Açısından Şehir ........................................................................................ 5B. Mekan Kavramı ....................................................................................................................... 6C. Kültür Kavramı...................................................................................................................... 10II. Ticaret Mekanlarının Kamusal Alan İçerisinde Oluşumu ve Gelişimi Açısından Tarihi Süreçte Şehir .................................................................................................................................................. 14A. Şehir Mekanları ..................................................................................................................... 14B. Tarihte Şehir ve Dönüşümü ................................................................................................... 17III. Kavramlar Arası İlişki ........................................................................................................... 33İKİNCİ BÖLÜM ................................................................................................................................... 38İSTANBUL ŞEHİR MEKANININ DÖNÜŞÜMÜ VE TİCARET MEKANLARI ............................. 38I. Bizans Döneminde İstanbul ....................................................................................................... 39II. Osmanlı Medeniyetinde İstanbul ............................................................................................... 51III. Modernleşen Şehir İstanbul ...................................................................................................... 64iiiÜÇÜNCÜ BÖLÜM ............................................................................................................................... 74İSTANBUL TARİHİ YARIMADA’DA İKİ ALIŞVERİŞ MEKANININ KARŞILAŞTIRMALI İNCELEMESİ ....................................................................................................................................... 74I. KAPALI ÇARŞI........................................................................................................................ 75A. Tarihi Açıdan Kapalı Çarşı .................................................................................................... 75B. Kapalı Çarşı’nın Mekânsal İncelemesi .................................................................................. 82C. İşlevsel Olarak Kapalı Çarşı .................................................................................................. 85II. HİSTORİA AVM ...................................................................................................................... 90A. Historia AVM’nin Tarihsel Yapılanması .............................................................................. 90B. Historia AVM’nin Mekânsal İncelemesi ............................................................................... 91C. İşlevsel Boyutuyla Historia AVM ........................................................................................ 93III. NİTEL ARAŞTIRMA ........................................................................................................... 94A. Mekân Algısı ......................................................................................................................... 98B. Ekonomik İşlerlik ve Verimlilik .......................................................................................... 101C. Kültür ve Değer ................................................................................................................... 105D. Performans ve Sürdürülebilirlik .......................................................................................... 112E. Değerlendirme ..................................................................................................................... 120SONUÇ ............................................................................................................................................... 124KAYNAKÇA ...................................................................................................................................... 130EKLER ................................................................................................................................................ 138Ek 1: Soru Formu ............................................................................................................................ 138

City has dynamic structure. In this situation, urban areas are constantly transforming. At the same time, last phenomena is the metropolitan city which has many centers with its historical, financial, commercial, cultural and educational city functions. Also, it is subject of dense population and construction. This revealed the issue of preservation and sustainability of the historical city. Trade spaces changing and transforming in that transformation process. The aim of the study is to make a comparative analysis of the Grand Bazaar, which forms the unique spatial section of the city culture in the historical city texture, and the Historia Shopping Center spaces in the district as a shopping center that symbolizes changing. A multiple case study design based on the qualitative research method was used. In the context, in-depth individual interviews were conducted with 28 people using the interview technique, and observations were made in the Grand Bazaar and Historia Shopping Center. The comparison method was used to better understand the two places. In this context, it is concluded that it differs in terms of structure, form, function and meaning. The sign spaces of old civilization and modernity present a separate realm. It is hoped that the study will make an original contribution to the literature.