Arap-Mevâlî ilişkisi bağlamında Kûfe’de İslami ilimlerin oluşumunda Mevâlî’nin rolü

Abstract

Erken dönem fetih hareketleri ile birlikte İslâm toplumunda yer edinmeye başlayan gayrı Arap Müslümanları ifade etmek için kullanılan mevâlî kavramı İslâm Tarihi’nin başlangıç evresi söz konusu olduğunda ön plana çıkan araştırma alanlarından bir tanesidir. Mevâlî, Araplar ile kurmuş olduğu “velâ” ilişkisi vasıtasıyla siyasi, ekonomik, kültürel, edebi ve ilmi sahalara katılım göstererek Arapların şekillendirdiği yeni toplumsal hayata entegre olmuşlardır. Farklı sahalarda mevâlînin yer edinmesinin keyfiyeti ve kemmiyeti ise günümüz akademik dünyasının süregiden tartışma alanlarından bir tanesini oluşturmaktadır. Çalışmamız, mevâlînin siyasi, ekonomik, kültürel ve edebi yönünü değil, Emevî Devleti döneminde Kûfe şehri özelinde ilmi sahadaki katılımlarını ortaya koymaya çalışmaktadır. Bu doğrultuda tez, literatürde İslâmî ilimlerin teşekkülünde mevâlînin rolü olarak atıfta bulunulan tartışmaya, muayyen bir mekânı ve zaman dilimini mercek altına almak suretiyle eklemlenmektedir. Tabakât kitapları merkeze alınarak yapılan araştırmada, niceliksel verilere dayanmak suretiyle, Kûfe şehri özelinde mevâlînin ilmi sahadaki etkinliğine alternatif bir yaklaşım geliştirilecek ve temelde, mevâlînin ilmi sahadaki etkinliğinin iddia edildiği gibi yoğun olmadığı gösterilmeye çalışılacaktır.

The concept of mawālī, which is used to refer to non-Arab Muslims who began to take a place in Islamic society with the early conquest movements, is one of the prominent research areas when it comes to the early phase of Islamic History. The mawālī integrated into the new social life shaped by the Arabs by participating in political, economic, cultural, literary, and scientific fields through the walā’ relationship they established with the Arabs. The quality and quantity of the Mawālī's involvement in different fields is one of the ongoing debates in today's academic world. This thesis seeks to reveal not the political, economic, cultural, and literary aspects of the mawālī, but their participation in the scholarly field in the city of Kūfa during the Umayyad period. In this respect, the thesis adds to the discussion referred to in the literature as the role of the mawālī in the formation of Islamic sciences by focusing on a specific place and time period. Based on the quantitative data, an alternative approach will be developed to the effectiveness of the mawālī in the scientific field in the city of Kūfa, and basically it will be tried to show that the mawālī's effectiveness in the scientific field is not as intense as it is claimed.