Ayntabi’nin tercüme-i tibyan tefsirinin muhteva ve metod bakımından değerlendirilmesi

Abstract

Soyadı: Orhan İYİBİLGİN Anabilimdalı: İlahiyat Tefsir Prof. Dr. Yakup ÇİÇEK Tez Türü ve Tarihi: Doktora - 2008 Muhammed b. Hamza el- Ayntâbî ed-Debbağ, Ayntâbî, Tibyan Tefsiri, Tercüme-i Tefsir-i Tibyan, Kur’an Tercemeleri, Türkçe Kur’an Tefsirleri, Osmanlı Dönemi Tefsir Faaliyetleri.

AYNTÂBÎ’NİN TERCÜME-İ TİBYAN TEFSİRİNİN MUHTEVA VE METOD BAKIMINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Terceme-i Tibyan Tefsiri Padişah IV. Mehmed’in isteği üzerine Tefsîrî Mehmed Efendi lakabıyla meşhur, Muhammed b. Hamza el-Ayntâbî ed-Debbağ tarafından yazılmıştır. Padişah, Ayntâbî’den Arapça dil kaidelerine uygun olarak nâzil olan Kur’an-ı Kerim’i Türkçe’ye çevirerek, onun manasındaki gizlilikleri, eşsiz hakikatleri, istiare ve ince misalleri açıklamasını istemiştir. Ayntâbî de tefsirini yazdıktan sonra padişaha ve halkın istifadesine sunmuştur. Tezimizi hazırlarken öncelikle kütüphanelerimizde kayıtlı bulunan Tercüme-i Tibyan tefsirlerinin bazılarının, Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud adına kayıtlı olduğunu gördük. Bazı bibliyografya kaynaklarında da Tercüme-i Tibyan tefsirinin Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud’un eserleri arasında kaydedildiğini tespit ettik. Kütüphanelerimizde Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud adına kayıtlı bulunan Tercüme-i Tibyan tefsirlerinin, tezimizin konusu olan Muhammed b. Hamza el-Ayntâbî ed-Debbağ’a ait olan Terceme-i Tibyan tefsiri olduğunu tespit ettik. Bibliyografya kaynaklarında ise bu tefsirin yanlışlıkla Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud’un eserleri arasında kaydedildiğini, gerçekte ise müellifinin Muhammed b. Hamza el-Ayntâbî ed-Debbağ olduğunu belirledik. Ayntâbî’nin tefsirini, Begavî, Râzî ve Beydâvî’nin tefsirlerinden alıntılarla yazdığını, gerekli gördüğü yerlerde -tezimizde belirttiğimiz- başka kaynaklardan da alıntı yaptığını, bu tefsirin, Hızır b. Abdurrahman el-Ezdi’nin Tibyan tefsirinin tercemesi olmadığını tespit ettik. Tezimizde, Ayntâbî’nin Terceme-i Tibyan tefsirini yazarken takip ettiği metodu ortaya koyabilmek için Kur’an ilimleri yönünden değerlendirdik. Muhtevasını da Akâidle ilgili meseleler, Fıkhî ahkâm ve Tasavvufî meseleler başlıkları altında inceledik. Name and Surname: Orhan İYİBİLGİN Field: Divinity Programme: Koranic Commentary Supervisor: Professor Yakup ÇİÇEK Degree Awarded and Date: Doctorate - 2008 Muhammed b. Hamza el- Ayntâbî ed-Debbağ, Ayntâbî, Tibyan Tefsiri, Tercüme-i Tefsir-i Tibyan, Translations of Koran, Turkish Commentary of Koran, Commentary Activities in the Ottaman Age. ABSTRACT THE EVALUATİON OF AYNTÂBİ’S TERCEME-İ TİBYAN COMMENTARY WİTH REGARD TO CONTENT AND METHOD The Commentary of Terceme-i Tibyan was written by Muhammed b. Hamza el-Ayntabi ed-Debbağ, who was also known as Tefsîrî Mehmet Efendi, upon the will of Sultan IV. Mehmed. The Sultan wanted Ayntâbî to translate Koran, the original of which is in Arabic, into Turkish and explain the secrets, unique truths, metaphors and graceful examples of it. After Ayntabi wrote the Commentary, he presented it to the Sultan and the the people. While we were preparing the thesis we realized that some of the commentaries of Tercüme-i Tibyan in our library were recorded in the name of Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud. We also came across that in some bibliography sources, the commentary of Tercüme-i Tibyan was recorded among the Works of Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud. We determined that the commentaries of Tercüme-i Tibyan which was recorded in the name of Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud in our libraries was actually the commentary of Terceme-i Tibyan which belonged to Muhammed b. Hamza el-Ayntâbî ed-Debbağ, who is the subject matter of our thesis. We determined that in the bibliography sources, this commentary was recorded among the works of Şeyhülislam Debbağzâde Muhammed b. Mahmud by mistake, in fact it’s author was Muhammed b. Hamza el-Ayntâbî ed-Debbağ. Ayntabi wrote the commentary using the quotations from Begavi’s, Razi’s and Beydavi’s commentaries. He, when needed, used some other quotations, too. We also identified that this commentary wasn’t the translation of Hızır b. Abdurrahman el-Ezdi’s Tibyan commentary. In our thesis we evaluated the method which Ayntabi followed while writing the commentary of Terceme-i Tibyan in the aspects of the knowledges of Koran. We examined the content under these titles; Issues about Akaid, Fıkhî Ahkâm and Issues of Mysticism (Tasawwuf).