İktidar mücadeleleri ve öznellik inşası bağlamında Türkiye-ABD ilişkilerini anlamlandırmak (2002-2016)

Abstract

Bu çalışma, Türkiye’deki Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) hükümetlerinin öznellik, iktidar mücadeleleri ve dış politika tercihleri arasındaki ilişkiyi ve bu bağlamda ABD ile yürütülen dış politika uygulamalarını post-yapısalcı bir perspektif benimseyerek incelemektedir. Çalışma öznelliğin sadece dış faktörler veya önceden belirlenmiş kimlikler tarafından belirlenmediğini, aksine ülkenin sınırları içindeki farklılık ve tehdit söylemleri tarafından şekillendirildiğini savunmaktadır. Dolayısıyla, dış politika ülke içindeki öznellik için yürütülen bir iktidar mücadelesi alanıdır. Dış politika kararları, bir ülkenin öznelliğinin ne olduğu ve kimin onu en iyi temsil ettiği konusundaki mücadeleleri yansıtmaktadır. Buradan hareketle, bir ülkeye atfedilen öznellik ifadeleri tarihseldir, yani çeşitli zamansal ve mekânsal bağlamlar içerisinde gerçekleşen iktidar mücadeleleri ile şekillenir. Bu çerçevede çalışma, AKP hükümetlerinin dış politika önceliklerindeki değişikliklerin doğrudan bu iktidar mücadeleleriyle bağlantılı olduğunu vurgulamaktadır. Bir başka ifadeyle, çalışma, Türkiye’nin öznelliğini iktidar mücadelelerinin bir sonucu olarak anlamanın, AKP hükümetlerinin dış politika kararlarını anlamak için önemli olduğunu öne sürmektedir. Analiz, AKP’nin Türkiye’nin öznelliği hakkındaki temel tahayyüllerine odaklanmakta ve bu tahayyüller çerçevesinde iktidar ilişkilerini şekillendiren dış politika uygulamalarını değerlendirmektedir. Bu bağlamda, AKP’nin Türkiye’nin bir ‘Müslüman-Türk’ öznelliğe sahip olduğu ve dış politikanın bu öznelliği yansıtan bir halde olması gerektiği iddiası, aynı zamanda dış politika uygulamalarıyla bu öznelliği inşa etme süreciyle eşzamanlı gerçekleşmiştir. Bu nedenle, çalışma Türkiye-ABD ilişkilerini örnek vaka olarak ele almaktadır, çünkü Türkiye-ABD arasındaki ilişkiler AKP’nin Türkiye’yi tanımladığı haliyle ‘Müslüman-Türk’ bir medeniyetin parçası söyleminin anahtar uygulama alanlarından biri olmuştur. Çalışma özellikle, 2002-2009 ve 2009-2016 olmak üzere, iki ayrı dönemi ABD-Türkiye ilişkilerindeki gelişmeler çerçevesinde incelemektedir. Dönemselleştirmedeki temel odak noktası, 2009’da başlayan ‘darbe’ iddiaları çerçevesinde başlayan Ergenekon ve Balyoz soruşturmaları ile 2016’daki darbe girişimidir. Böylece, 2002 ile 2009 arası darbe iddialarına kadar olan ve yine 2009 ile 2016’daki bir başka darbe girişimi arasındaki AKP’nin devlet içinde ve dışında çeşitli toplumsal gruplara karşı yürüttüğü iktidar mücadeleleri ve tehdit söylemleriyle inşa edilen öznellik iddialarının bu mücadelelerdeki rolü incelenmektedir. AKP’nin ABD-Türkiye ilişkisini ‘Müslüman-Türk’ öznelliği bağlamında söylemsel (yeniden) inşası, bu anlayışa dayalı bir özneliği hakim kılmak için bir araç olmuştur. Sonuç olarak, AKP’nin Türkiye-ABD ilişkileri bağlamında dış politika uygulamaları dönemsel olarak değişmiş olsa da yaşanan değişimler temelde öznelik ve Türkiye’nin Müslüman bir ülke olarak rolü konusundaki söylemi tutarlı hale getirmek amacını taşımıştır.