Nizam-ı Cedid fikrinin doğuşu ve Osmanlı siyaset anlayışına etkileri

Abstract

Osmanlı Devleti'nin yüzyıllar süren kendi devlet sistemi ve anlayışını üstün görme tavrı, bir kader halini alan askeri mağlubiyetlere binaen sorgulanmaya başlanmış ve yeni arayışlara girilmiştir. Nizam-ı Cedid fikri 18. yüzyıl itibariyle Osmanlı Devleti'nin gündemine girmiş ve etkisini artırarak zamanla tüm Osmanlı hayatını kuşatmıştır. Nizam ve düzen fikrini bir devletin varlığı ve bekası için vazgeçilmez addeden geleneksel anlayış dolayısıyla, bozulan nizamın yenisiyle ikamesi kaçınılmaz olmuş ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Nizam-ı Kadim yerini Nizam-ı Cedid'e bırakmıştır. Avrupa ile fikir düzeyindeki ilk ciddi temaslar Lale Devri ile başlamış ve Tanzimat ile somut bir kisve kazanmıştır. Osmanlı dışı dünyaya (özellikle Avrupa'ya) ilginin arttığı bu dönem, aynı zamanda en fazla elçinin gönderildiği ve ıslahat fikirleri içeren en fazla raporun sunulduğu olağan dışı bir dönemdir. Nizam-ı Cedid fikrinin kendisini ilk gösterdiği alan, askeri alan olmuş ve bunu siyasi, iktisadi, toplumsal vd. alanlar takibetmiştir. Askeri ve teknik endişelerle ithal edilen araç-gereçler aynı zamanda bir yaşam tarzının ve anlayışının da ithali sonucunu doğurmuştur. Sağlam bir geleneksel yapıya sahip olan Osmanlı İmparatorluğu, Nizam-ı Cedid fikrinin gerektirdiği yenilikleri, uzun süre ancak eski yapıyı da muhafaza etmeye çalışarak ithal ettiği için bir ikilik/ düalizm başgöstermiş, zamanla ibrenin daha fazla Batı'ya çevrilmesi bu ikilik görüntüsünü azaltmıştır. Nizam-ı Cedid fikri her ne kadar yaygın olarak, III. Selim'im yaptığı askeri ağırlıklı ıslahatları çağrıştırsa da, gösterilmeye çalışıldığı üzere, bu fikrin ilk çıkışı III. Selim'den yaklaşık bir asır öncesine dayanmaktadır. Osmanlı'nın devlet ve toplum düzenindeki bozulma, bu konu hakkında görüş bildiren, Osmanlı devlet adamları tarafından, İbn-i Haldun'un devlet ve toplumların varlığını insan hayatına benzeten ve bir insan gibi devlet ve toplumların da büyüme-gelişme, gerileme-yaşlanma ve çökme-yok olma evrelerinden geçtiğini savunan görüşe dayandırılmıştır. Katip Çelebi ve Ahmed Resmi Efendi gibi bazı devlet adamları ise devletin içinde bulunduğu durumun artık gerileme ve hatta çökme safhasına geldiği fikrine dayanarak, bu süreyi uzatma yollarına dair görüş bildirmişlerdir. Mesela Ahmed Resmi Efendi, mevcut olanı muhafaza etmenin en akıllıca tavır olacağını düşünerek, savaştan çok barışı hatta daima barışı savunmuştur. Batı ile ilişkilerin geliştirilmesine binaen Avrupa'ya ilk giden elçiler, devlet adamları, öğrenciler vs. yeni bir bakış açısının taşıyıcıları olmuşlardır. Avrupa hayatının ve fikriyatının etkisi altında kalan bu kesim Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşanan dönüşümün en önemli aktörleri ve yenileşmeyi en ziyade arzu eden tarafı olmuştur. Nizam-ı Cedid fikri kurumsal ve kavramsal alanlara da etki etmiş ve bir yandan geleneksel devlet yapısı ve kurumları Batı tarzı bir yapılanmaya doğru evrilirken, diğer yandan da kavramsal ve zihni dönüşüm yaşanmış, kavramlar yeni muhteva ve anlamlar kazanmıştır.

The Nizam-ı Djedid thought has been started to use in Ottoman State Policy since the beginning of 18th century and increased its effects throughout the Ottoman modernization process. Thanks to the traditional Ottoman understanding which regards the order (nizam) indispensable for the presence and the future of any state, the replacement of the Old Order (Nizam-ı Kadim) with the new one (Nizam-ı Djedid) has become an inevitable profession. In the course of the time, Nizam-ı Djedid thought has replaced with Nizam-ı Kadim thought in the Ottoman Empire. In Ottoman Empire, the serious connections with the European thoughts started from the time of Tulip Age (Lale Devri) and Tanzimat was the first declaration of this irrevocable flow. Between these events, from the Tulip Age to the Tanzimat, Ottoman Empire has sent numerous ambassadors to the West and numerous reports, which include the recovering recommendations about the decreasing of state power, have been presented to the Sublime Porte. Nizam-ı Djedid thought has been seen firstly in military, and then in political, economic and the other areas. Since the Ottoman Empire has got a sound traditional structure, the renewals and reforms for which Nizam-ı Djedid thought necessitates has been imported by protecting the old structure. Because of that worry which maintains the old structures by the side of new ones, a duality has appeared. Then the direction of the state has been directed to the side of the West, and the duality has reduced. Though the Nizam-ı Djedid thought is generally called the reforms which realized by Selim the Third., as trying to show, the using of this concept is based on the beginning of the 18th century, about a century before Selim the Third. Those who have gone to the West as ambassadors, students, statesmen etc. help develop the relations of their country and European states. They are the transporters of a new mind and viewpoint. Those who are influenced by the Western life and thoughts are the most important actors and supporters of new transformation lived in the country. The thought of Nizam-ı Djedid impressed both institutional and conceptual areas. On the one side, the structure of traditional state evolves to Western type structure, on the other side old concepts acquired new meanings and contents. Prepared by Akif Demirci