Küreselleşme sürecinde gelişmekte olan ülke ekonomilerinin dış şoklara açıklığı ve döviz krizleri: Türkiye örneği

Abstract

Çalisma, küresellesme süreci içinde liberalizasyon asamalarini geçirip dis dünyayla entegrasyonu saglanan Türkiye ekonomisini dis soklara açik hale getirip döviz krizlerinin yasanmasina neden olan makroekonomik unsurlari tespit edip ortaya koyabilme amacini gütmektedir. 1970'li yillarda ivme kazanan küresellesme hareketlerine gelismekte olan ülkeler ekonomik açidan 1980'li yillarda katilmislardir. 1980'li yillarin baslarindan itibaren arka arkaya borç krizine giren gelismekte olan ülkelere IMF ve Dünya Bankasi tarafindan borç krizini asabilmeleri için tavsiye edilen çare bir yapisal uyum programi ile beraber ekonomik liberalizasyon olmustur. Ancak, iç ve dis liberalizasyon 1990'li yillardan itibaren gelismekte olan ülkelerin ekonomik istikrari ve düzenli büyümelerinin önünde önemli bir tehdit haline gelmistir. Liberalizasyona geçiste yapilan zamanlama ve siralama hatalari bunun en önemli nedeni olmaktadir. Makroekonomik dengeler kurulmadan ve yeterli düzenlemeler olusturulmadan serbestlesen gelismekte olan ülke ekonomilerine yönelen kisa vadeli uluslararasi sermaye bir yandan bu ülkelerin dis borç miktarini artirip, dis borca bagimli hale getirirken, diger yandan da finansal sektörlerinin kirilganligini artirmistir. Bu ülkelerde döviz kurunu baski altinda tutulup, ulusal paranin asiri degerlenmesine yönelik politikalar uygulanmasi da ekonomilerin krizlere olan duyarliligini artiran diger bir faktör olmaktadir. Çalismada Türkiye için son 14 yildaki veriler esas alinarak olusturulan probit model dis borcun GSYIH'ya orani, M2 para arzinin uluslararasi rezervlere orani ve döviz krizleri arasinda kuvvetli ve pozitif bir iliski saptamistir. Modelin döviz krizlerini tahmin gücü, ihracatin ithalati karsilama oranindaki azalma ve amerikan para piyasasi faiz oranlarinda artisin ayni dönemde gerçeklesmesi durumunda daha da artmaktadir. Model bu haliyle ikinci nesil kendi kendini besleyen kriz (likidite krizleri) modellerinin öngörüleriyle örtüsmektedir. Tezin ürettigi sonuç söyledir: Türkiye'de gerçeklestirilen ekonomik liberalizasyon sonrasi artan dis borca bagimlilik ve finansal sektörün kirilganligi türk ekonomisinin dis soklara açikligini artirmis ve döviz krizlerine karsi olan hassas hale getirmistir.

This study aims to investigate factors that make turkish economy, liberalized and integrated to the world economies in the globalization era, opened to external shocks and thereby vulnerable to currency crises. Developing countries became parts of financial globalization, which gained acceleration in the 1970's, in the 1980's. Developing countries, experienced heavy foreign debt crisis in the beginning of 1980's, were recommended by IMF and the Worldbank to liberalize their economies and implement stabilization programs in order to be able to rollover their debt. However, internal and external liberalization carried out by these countries became a threat for their economical stabilization and growth in the 1990's. Timing and sequencing errors made in liberalization process were the most important reason of the unsuccessful liberalization attempts. To let international short term capital flow in before providing macroeconomical stabilization and setting sufficient regulations made developing countries dependent to foreign debt entry and increased financial fragility. Moreover, fixed currency rate policies in these countries increasing the value of national currency made developing countries economies much more vulnerable to currency crisis. Probit model based on Turkey's data of the last 14 year determines a strong and positive relation among foreign debt-GDP ratio, M2-reserves ratio and currency crisis. Estimation power of the model increases with the participation increase in export-import ratio and american money market rates. Model confirms findings of second generation self-fulfilling debt crisis (liquidity crisis). Findings of this study is that turkish economy became more dependent to the foreign debt and its financial system's fragility increased after economical liberalization; as a result of these, openness of the economy to the external shocks increased dramatically.