Doğal yargıç ilkesi açısından askeri yargıda mahkemelerin kuruluşu

Abstract

Yargı içinde taşıdığı öğelerle bir büten halinde bağımsız ve tarafsızlığından şüphe duyulmayacak bir konumda ise tartışmalardan ve eleştirilerden uzak durabilir. Bir bütün olark algılanılması gereken yargı erkinin parçalanması, beraberinde sorunlarıda getirmektedir. Yargı kolu veya düzeni dediğimiz bu parçalanma yargının olmassa olmaz koşulu olan doğal yargı yeri olma, bağımsızlık, tarafsızlık ve yargıç güvencesi konularında tartışmalara ve eleştirilere zemin olmaktadır. Hukuk sistemimizde askeri yargı genelden ayrılan bir yargı düzeni olarak karşımıza çıkmaktadır. Bağımsız ve etkilerden uzak bir yargı erkinin bütün anlamda tüm yargı kollarını aynı hukuksal nitelik içinde barındırması istenen bir sonuçtur.Ancak hukuk sistemimiz içerisinde bunu rahatlıkla söylemek mümkün değildir. Genel esaslar dışına çıkılarak aykırılık oluşturan parçalanmış bu yargı kolları bazı tartışmaların odak noktasına ister istemez oturmaktadır. Bu bütünsel yapıdan ayrılarak, kendine özgü usul ve yargılama sistemini oluşturan askeri yargının bünyesinde bulunan yargı yerlerinin doğal yargıç ilkesi açısından kurulup kurulmadıkları önem kazanmaktadır. Evrensel bir anlam ve içerik kazanmış olan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın gerekleri doğal yargıç ilkesi açısındanbelirleyici bir konuma sahiptir. Başka bir anlatımla doğal yargıç ilkesi adil ylargılanma hakkı kapsamında onun bir unsuru olarak içeriklenmekte ve bu hakkın diğer unsurları ile ele alındığında etkin hale gelmektedir. Doğal yargıç ilkesi adil yargılanma hakkının bir unsuru olarak ele alınmış olup bu hakkın içeriğini oluşturan diğer unsurlarla beraber incelenmiştir. Bu hakkın somuta aktarılışınada uluslararası düzlemde getirdiği yargısal denetim ile en etkin konumda bulunan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin, hukuksal niteliği, iç hukukumuza yansıması, uygulanabilirliği, yeri ve etkinliği kabul gören bir gerçek olmasına rağmen kısaca incelenmiştir. Adil yargılanmasının bir unsuru olarak beliren doğal yargıç ilkesi, zorunlu olarak, bağımsız ve tarafsız olan yargıç doğal yargıçtır anlayışı içinde irdelenmiştir. Öğretide doğal yargıç ilkesinin tanım ve kavram olarak hangi yerde olduğuna ait saptamadan sonra yabancı hukuk sistemlerindeki yeri ve önemi değerlendirilmiştir. Bunun yanında hukuk devletinin temel öğelerinden birini oluşturan doğal yargıç ilkesi bu anlayış içindeki önemi açısından da kısa bir irdelemeye tabi tutulmuştur. İlk bölümde yapılan saptamalar ve tesbitler ışığında askeri yargı yerleninin değerlendirilmesi yapılmıştır. Öncelikle askeri yargının varlığı ve hukuk sistemimizdeki yeri üzerinde durulmuştur. Devam eden başlıklar altında bu yargı düzeninin sorunları irdelenerek, anayasal düzlemde yapısı ve bu yapının esas noktasını oluşturan askerlik hizmetlerinin gerekleri kavramı incelenmiştir. Askeri yargı yerleri kapsamında özellikle sanık ile ilk buluşmayı sağlayan Askeri Mahkemeler ve Disiplin Mahkemeleri üzerinde durulup, bu yargı yerlerinin nitelikleri ve kurulmalarındaki sorunları irdelenmiştir. Ayrıca yüksek askeri yerleri olan Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi bu açıdan sorunları ve tartışmalara konu olan özellikleri bağlamında ele alınmıştır. Doğal yargıcın bağımsız ve tarafsız olan yargıç olması gerekliliğinden hareketle askeri yargıçların bağımsız ve tarafsızlık durumları değerlendirilmiştir. Bütün bunların yanında askeri yargının, kabullere göre yapısal özelliğinin zorunlu bir sonucu olarak beliren meslekten olmayan yargıç sıtatüsündeki subay üye sorunsalı bağımsızlık ve tarafsızlık kapsamında incelenmiştir. Ayrıca askeri yargı yeri, kendi içinde iş bölümü, bu yargı yerlerine ulaşabilme ve makul sürede yargılama ile aleniyet açısından doğal yargıç bağlamında irdelenmiştir. Son olarak kuruluşunda askeri yargıç görevlendirilmesine yer veren mahkemelerde Sıkıyönetim Askeri Mahkemesi kuruluş, neteliği ve yargıçlarının bağımsızlığı açısından incelenmiştir. Devlet Güvenlik düzenlemeler kapsamında kısa bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.