Osmanlı devletinin kuruluş döneminde dini zümreler (1299-1402)

Abstract

Kuruluş döneminde Osmanlı Beyliği’nin hızlı bir şekilde büyüyüp gelişmesinde beylerin atak şahsiyetlerin yanı sıra diğer pek çok unsurun da etkili olduğu bilinmektedir. Bizans sınırında kurulmuş olması, gazâ ve cihad ülküsünün benimsenmesi, Moğol baskısının en az hissedildiği bir bölgede yer alması beyliğin hızlı büyümesinde etkili olmuştur. Bu dönemdeki büyümeyi sadece siyasî başarılarla sınırlandırmak yahut Bizans’ın karışıklık içerisinde bulunmasıyla ilintilendirmek eksik bir yorum olacaktır. Bu süreçte ilk Osmanlı beylerinin farklı kesimden pek çok destekçilerinin olduğu anlaşılmaktadır. Bilhassa dinî misyonları daha ağır basan dervişler, fakihler, müderris sufiler, gaziler ve ahilerin katkıları açıkça görülmektedir. Erken dönemden itibaren pek çok İslam ülkesinde faaliyet gösteren derviş grupları, müstakil olarak yahut bir tarikatın müntesibi sıfatıyla Osmanlı Beyliği’nin kuruluşunda da etkili olmuşlardır. Vefâiyye tarikatına mensup Şeyh Edebalı’nın adı âdeta devletin kuruluşuyla özdeşleşmiştir. Kumral Abdal, Abdal Musa, Geyikli Baba, Abdal Mehmed, Somuncu Baba, Emir Sultan gibi şahsiyetler de bu dönemde isimlerinden söz ettirmişlerdir. Aynı şekilde, beyliğin ilk bağımsızlık hutbesini okuyan Dursun Fakih’in mensubu olduğu fakihler zümresi etkisi hissedilen diğer bir zümredir. Genellikle imamlık vazifesi üstlenmiş olan fakihler, yeni fethedilen bölgelerde İslam dininin en önemli öğreticisi durumundaydılar. Orhan Gazi devrinde İznik’te ilk medresenin kurulmasıyla Osmanlı topraklarında görev alan müderris sufîler de beylik bünyesinde, bilhassa İbnü’l-Arabî’nin vahdet-i vücud düşüncesini esas alan sufilik ekolünün en önemli temsilcileri olmuşlardır. Davud-ı Kayserî, Alâeddin Esved, Tâceddin Kürdî ve ilk Osmanlı şeyhülislamı Molla Fenârî bunlar arasında sayılabilir. Osmanlı Beyliği’nin kuruluş döneminde fetihlerde en büyük rolü gaziler zümresi üstlenmiştir Gazâ ve cihad ülküsünü benimsemiş olan gaziler Ertuğrul Gazi döneminden itibaren ilk Osmanlı beylerinin yanında savaşlara katılmışlar, şehirler ve kasabalar ele geçirmişler, fethedilen bölgelerin iskânında önemli görevler üstlenmişlerdir. Akça Koca, Turgut Alp, Aygud Alp, Hacı İlbey, Evrenos Gazi, Köse Mihal, Gazi Abdurrahman gibi isimler bu dönemde faaliyet gösteren gazilerden sadece birkaçıdır. Bu dönemde ahi teşkilatının da önemli faaliyetleri olduğu bilinmektedir. Türkiye Selçuklu devrinde son derece etkin nüfuza sahip olan ahiler, bu etkilerini Osmanlı Beyliği’nin ilk yıllarında da sürdürmüşler, köy, kasaba ve şehirlerde kurdukları tekkelerinde ayende ve revendeye hizmet etmişlerdir. Her birisi bir meslek grubuna mensup olan ahiler toplumda, bilhassa esnaf ahlakı açısından sosyal adaletin temini noktasında önemli görevler üstlenmişlerdir. İlk Osmanlı beyleri bütün bu zümrelerle yakın ilişki içerisinde bulunmuşlar, yeni fethedilen bölgeleri kendilerine bağışladıkları gibi, bu zümreler için pek çok tekke yahut imaret inşa ettirmişlerdir.

It is known that many other elements besides the aggressive dispositions of Sultans were influential in rapid development of Ottoman Sultanate in the foundation period. Settlement in a territory close to the frontier of Byzantine, commitment to Islamic religous principles “Gazâ and Cihad” for Holy war, geografical distance to the domination of The Mongol Empire were significant factors which enabled Ottoman Sultanate to enlarge in a short time. It would be inadequate to attribute the development to only political accomplishments or powerless Byzantine which was in a state of political turmoil. It is implied that there were many supporters of Ottoman Sultans from various sections in this period. It is obvious that they were given strong build-up particularly by religious elites such as “Dervish groups, fakihs, müderris sufis, ghazis and Akhis. Dervishs who were in existence in many Islamic countries as an effective social and religious autorities as from the early times of Islam, were also effective either individually or collectively in establishing of Ottoman Sultanate. Sheikh Edebali who was a member of the Dervish Sect “Vefâiyye” was almost equate to the establishing of state. The names of dervishes “Kumral Abdal, Abdal Musa, Geyikli Baba, Abdal Mehmed, Somuncu Baba, Emir Sultan” were considerable figures of the period as well. Besides, another group of people named fakih whose member “Dursun Fakih” announced the first sermon of indipendence was one of the other notable class in the Ottoman society. Fakihs who were mostly in charge of Imam (prayer leader), were the major instructors of Islam religion in the foreign territories which conquered in recent period. Establishing the first “Medrese” in Iznik, Muderris Sufis who were in charge within the Ottoman Sultanate during the Orhan Gazi’s ruling, became the most important representatives of the Sufis School based on the notion “vahdet-i vücud” particularly introduced by İbnü’l-Arabi. Davud-ı Kayserî, Alâeddin Esved, Tâceddin Kürdî and the first Ottoman Şeyhülislam Molla Fenârî could be considered among them. Ghazis played key role in wars in the establishing period of Ottoman Sultanate. Ghazis who adhered strictly to the religious principles “Gaza and Cihad” for holy war, took part in wars with Ottoman Sultans and conquered cities and small towns. They undertook fundamental tasks in settlement for the new territories which were taken control. The names “Akça Koca, Turgut Alp, Aygud Alp, Hacı İlbey, Evrenos Gazi, Köse Mihal, Gazi Abdurrahman” were only some of the distinguished ghazis in this period. The Akhi organization in the field of economy and commerce had also noteworthy activities in this period. The Akhi organization which had great influence over society during predecessor Anatolian Seljuk State, they kept in existence and had a duty to “ayende and revende” by the lodges founded in cities, small towns, and villages in the early stage of Ottoman Sultanate. Each Ahis who belonged to distinct professions had outstanding mission over society especially in terms of commercial ethics to keep the social justice. The first sultans of Ottoman had close relations with all these groups of people. They not only donated genereously the new territories to them, but also gave financial supports to build tekkes or imarets for them. OSMANLI DEVLETİ’NİN İLK YILLARINDA DİNÎ ZÜMRELER I- KURULUŞTAN YILDIRIM BAYEZİD DEVRİNİN SONUNA KADAR SİYASİ GELİŞMELER ÜZERİNE GENEL BİR DEĞERLENDİRME………………………75 II- DERVİŞLER………………………………………………………………..………87 1-Osman Gazi Dönemi Dervişleri……………………….……………………88 a)Şeyh Edebalı……………………………….….……………………88 b)Kumral Abdal…………………………….…….……………....…..93 2-Orhan Gazi Dönemi Dervişleri……………………………………..……....94 a)Geyikli Baba……………………………………………………..…96 b)Abdal Musa………………………………………………………....98 c)Abdal Murad………………………………………………………103 d)Karaca Ahmed…………………………….………………………106 e)Doğlu Baba…..……………………………………………………109 3-I. Murad Dönemi Dervişleri………………………………….……………112 a)Postinpûş Baba (Mehmed Hammârî) …………………..…………112 4-Yıldırım Bayezid Dönemi Dervişleri…………………...…………………113 a)Emir Sultan………………………………………………..………113 b)Somuncu Baba (Şeyh Hamidüddin Aksarâyî) ……………………115 c)Abdal Mehmed……………………………………………………120 III- FAKİHLER………………………………………………..………...……………124 1-Osmanlı Öncesi Dönemde Fakihler……………………………….………124 2-Osmanlı Kuruluş Döneminde Fakihler……………………………………132 a)Dursun Fakih ve Osman Gazi Devrinde Fakihler…………………133 b)Orhan Gazi Dönemi Fakihleri……………………………..………136 c)I. Murad Devrinde Fakihler……………………………….………139 d)Yıldırım Bayezid Devrinde Fakihler……………………...………140 IV- MEDRESEDE DİNÎ ZÜMRELER: MUTASAVVIF MÜDERRİSLER...………142 1-Davud-ı Kayserî………………………………………………………...…143 2-Tâceddin Kürdî……………………………………………………………145 3-Alâeddin Ali Esved……………………………………………………… 146 4-Mollâ Fenârî……………………………………………………………… 147 V- GAZÎLER…………………………………………………………………….……149 1-Gazâ Anlayışının Temelleri…………………………………….…………149 2-Osmanlı Öncesi Dönemde Gazâ Akınları…………………………………150 3-Osmanlı Erken Döneminde Gazâ Anlayışı ve İlk Osmanlı Beyleri ve Gazîler, Akıncı/ Gâzîler…………………………………………….………………156 4-Gazâya Karşı Kutsal Savaş: Gayrimüslimlerin Kutsal Savaşı……………173 VI- AHÎLER…………………………...…………………………………………….. 175 1-Fütüvvet, Ahilik, Esaslar, Erdemler……………………………………….175 2-Ahiliğin Teşkilatlanması ve Selçuklu Döneminde Ahiler……………….. 179 3-Beylikler Döneminde Ahiler………………………………………………191 4-Osmanlı Topraklarında Ahiler…………………………………….………198 İKİNCİ BÖLÜM DİNÎ ZÜMRELERİN MERKEZİ İKTİDARLA İLİŞKİLERİ I- İLK OSMANLI SULTANLARININ DİNÎ YAŞANTILARI…………………… 206 II- DİNÎ ZÜMRELERLE İLİŞKİLERİN BAŞLANGICI; ERTUĞRUL GAZÎ VE OSMAN GAZÎ DEVİRLERİ………………………………………………..……… 209 1-Dervişlerle İlişkiler……………………………………………………… 209 2-Fakihlerle İlişkiler…………………………………………………………215 III- ORHAN GAZİ’NİN DERVİŞ, GAZÎ, AHİ VE FAKİHLERLE İLİŞKİLERİ .…217 IV- BİRİNCİ MURAD DEVRİNDE DİNÎ ZÜMRELERLE İLİŞKİLER………… 234 V- YILDIRIM BAYEZİD VE DİNÎ ZÜMRELER………………………………..…239 VI- KURULUŞ DÖNEMİNDE TARİKATLARLA İLİŞKİLER……………………243 VII- SULTANLARIN VAKIFLARI VE YAPTIRDIKLARI KURUMLAR……..…248 1-İlk Osmanlı Hükümdarlarının Vakıfları…………………………….…… 248 2-Süleyman Paşa’nın Vakıf Eserleri…………………………………..…… 254 3-Hanedan Kadınlarının Yaptırdıkları Zâviyeler……………………………258 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM DİNÎ ZÜMRELERİN FONKSİYONLARI VE FAALİYET GÖSTERDİKLERİ KURUMLAR I- SOSYAL VE KÜLTÜREL HAYATTA DÎNÎ ZÜMRELER………………...……260 II- FİKİR YAPILARI, ESERLERİ, EĞİTİM HAYATINDA DİNÎ ZÜMRELER…. 269 III- SAVAŞLARDA ÜSTLENDİKLERİ FONKSİYONLAR………………………. 287 IV- İSTİMALET POLİTİKASI VE İHTİDA OLAYLARI…………………….…… 292 V- İMAR VE YERLEŞİME KATKILARI………………………………….……… 303 VI- DİNİ ZÜMRELERİN FAALİYET SAHALARI: KURUMLAR………...………323 1-Ribâtlar, Hankahlar ve Kervansaraylar……………………………………323 a)Ribatlar…………………………………………………………… 325 b)Hankâhlar………………………………………………………… 335 2-Zaviyeler/ Tekkeler……………………………………………………… 340 3-Cami ve Medreseler……………………………………………………… 349 SONUÇ……………………………………………………………………..……….. 355 BİBLİYOGRAFYA………………………………………………………..……….. 360 EKLER………………………………………………………..…………………….. 386