İstisna çesitleri ve anlam yansımaları

Abstract

İstisnâ, “إِلَّا” veya benzeri bir istisnâ edatı ile sonra gelen ismi önceki kısmın dâhil olduğu genel hükmün dışında bırakmaya denir. İstisnâ cümlesi, üç öğeden oluşur: Müstesnâ (çıkarılan), müstesnâ minh (kendisinden çıkarılan) ve istisnâ (çıkarma) edatı. İstisnâda kullanılan edatların bir kısmı harf bir kısmı isim ve bir kısmı da fiildir. İstisnâ, mutasıl ve munkatıʿ olmak üzere iki çeşittir. Muttasıl istisnâ; müstesnânın, müstesnâ minhin cinsinden olduğu istisnâ çeşididir. Munkatıʿ istisnâ ise bunun dışında kalan istisnâlardan oluşur. Muttasıl istisnâ asıl, hakiki, her edatın kullanılabildiği, kullanımı yaygın ve önceki hükmü tahsîs eden istisnâ çeşidi iken munkatıʿ istisnâ mecazî, fiil olan istisnâ edatlarının kullanılamadığı, kullanımı nadir ve önceki hükmü tahsîs etmeyen istisnâ çeşididir. İstisnâ hakkında, özellikle fıkıh usulü alimlerinin, ihtilafa düştüğü konular vardır. Bu konuları şöyle sıralamak mümkündür: İstisnânın önceki hükmü, sonrası için, tersine çevirip çevirmesi; konuşmaya ara verildikten sonra yapılan istisnânın geçerli olup olmaması; munkatıʿ ve sayılardan yapılan istisnâların sahih olup olmaması; birkaç cümleden sonraki istisnâların önceki bütün cümlelerden yapılmış sayılıp sayılmayacağı; birinci istisnâdan sonraki istisnâların hükmünün ne olacağı ve müstesnâ minhin yarısının ya da daha fazlasının çıkarılmasının sahih olup olmaması. Bu konulardaki ihtilaflar, hem ayet-i kerime ve hadis-i şeriflerin hem de mükelleflerin yemin, boşama ve itiraflarla ilgili sözlerinin farklı şekillerde yorumlanmasına neden olmuştur.İstisnâ (exception) is defined as to exclude the following name which comes after the إِلَّا or another similar preposition of exception from general judgment that includes previous section. The sentence of exception consists of three elements that are called as Müstesna (Extracted), müstesnâ minh (extracted from itself), and istisna (extraction). Preposition which used in the exception can be letter, name or verb. There are two types of exceptions which are muttasıl and munkatı. Muttasıl is defined as extracted (Müstesna) that is expressed in terms of “Extracted from itself” (Müstesna minh), whereas Muttasıl istisna is occurred by the istisna which excludes from muttasılʿ. Also, muttasıl is a type of exception that is original, genuine, widely used, allocating of previous judgment and available to use for all preposition. Munkatıʿ is a type of exception which is metaphoric, not available for using exceptions that verb form, rarely used, not allocating of previous judgment. There are conflicts between the fiqh scholars about exceptions. These conflicts are previous judgment of the exception, for next reversed or not, whether the exception is valid after having a break during the talking, whether exceptions that are made from numbers are valid, whether the exceptions that might be considered after few sentences to be made of all the previous sentences, what the judgment is for the next exception after the first exception and whether the excluded half or more of “Extracted from itself” (Müstesna minh). Conflicts on this issues causes the different interpretations about the sentences of a versicle of the Quran, Hadith and people’s swear, divorce and confessions.