Topkapı Sarayı III. Ahmed ve revan koleksiyonlarındaki kat‘ ciltler çerçevesinde İstanbul üslubu araştırmaları

Abstract

Topkapı Sarayı Kütüphanesi, ehl-i hiref teşkilâtına mensup çeşitli üslûplarda çalışan sanatkârların eserlerinin toplandığı zengin bir koleksiyona sahip olması açısından mühim bir yere sahiptir. Bu sebeple yazma eserlerin ciltlerini etkileyen unsurları ve bir üslûp oluşumunu izleyebilmek için Topkapı Sarayı Kütüphanesi bünyesindeki dijitale aktarımı tamamlanmış olan III. Ahmed ve Revan Koleksiyonlarından istifade ettik. Böyle bir araştırmaya bizi sevk eden düşüncelerin en başında, kitap sanatları alanında bir çok akademik çalışma yapılmış olmasına rağmen diğer tezyîni alanlarda pek çok kez karşımıza çıkan İstanbul, saray ve nakkaşhâne kavramlarının, cilt sanatının önemli bir tekniği olan kat‘ sanatlı ciltler üzerindeki etkisine değinilmemiş olmasıdır. Bu eksikliğin giderilmesi amacıyla, üslûp oluşumunun ilk adımlarının atılıp zaman içerisinde tekamüle ulaştığı, İslâm sanatlarının tezyîni gelişimleri açısından tahlil ve tespitinin sağlanabileceği Topkapı Sarayı Kütüphanesi bünyesindeki ciltler incelenmiş ve aralarından kat‘ sanatlı olanları tespit edilmiştir. Tespit edilen ciltlerin, diğer yazma eser koleksiyonlarındaki kat‘ sanatlı ciltler ile de karşılaştırmaları yapılmıştır. Ayrıca ciltler arasındaki kıyaslamanın yanı sıra dönemin tezyînâtını takip edebildiğimiz kâşî, taş ve madeni eserler üzerindeki tezyînât ile karşılaştırmalar yapılarak tespit edilen ciltler, eser özellikleri ve cilt özellikleri açısından detaylıca incelenmiştir. Araştırmalar neticesinde kat‘ sanatlı ciltlerin süreç içinde geçirdiği safhalar, etkilendiği üslûplar ve hangi tekniklerin uygulandığı tespit edilmiştir.

The Topkapı Palace Library holds a significant place as it houses a rich collection of works created by artists belonging to the ehl-i hiref organization, who worked in various styles. Therefore, to explore the factors influencing the bindings of manuscripts and to trace the formation of a distinct style, we utilized the digitally archived III. Ahmed and Revan Collections within the Topkapı Palace Library. The foremost motivation for undertaking this research was the observation that, despite numerous academic studies in the field of book arts, concepts such as Istanbul, the palace, and the nakkaşhâne which frequently appear in other decorative arts had not been examined in relation to kat‘ (cutting) techniques in bookbinding, a significant aspect of binding art. To address this gap, bindings housed in the Topkapı Palace Library, where the initial steps of stylistic formation were taken and which offer opportunities for analyzing and identifying the ornamental development of Islamic arts, were studied, and those featuring the kat‘a technique were identified. These bindings were compared with other kat‘a-decorated bindings in various manuscript collections. In addition to these comparisons, the identified bindings were meticulously analyzed in terms of their artistic and technical features by comparing them with the ornamentation found on ceramics, stonework, and metal artifacts from the same period, which allow us to trace the decorative trends of the era. As a result of the research, the phases undergone by kat‘ decorated bindings, the styles that influenced them, and the techniques applied were identified.