Uluslararası işletmelerin ana ülke ve ev sahibi ülke ile olan ilişkileri, çatışma matrisi ve bir uygulama

Abstract

UAİ'lerin faaliyetleri II.Dünya Savaşından sonraki dönemde önemli ölçüde artış göstermiştir. UAİ'lerin faaliyetleri hem kendi ülkesi (ana ülke) hem de yatırım yapılan ülke (ev sahibi ülke) üzerinde etkili olduğundan her iki ülke tarafından da takip edilmektedir. Ana ülkeler UAİ'lerin faaliyetlerini ulusal gelirde, işgücünde ve ticaret fazlasında bir artış kazanmak için düzenlemeye çalışırlar. UAİ'lerin faaliyetlerini destekledikleri gibi aynı zamanda kısıtlayabilmektedirler. Kısıtlayıcı tedbirler olarak; yerli istihdamı koruma, vergi politikaları, gümrük tarifeleri, kotalar ve tarife dışı engeller ve ödemeler dengesini korumak için getirilen türlü kontroller vb. leri ana ülkeler tarafından uygulanmaktadırlar. Bunların yanında UAİ'ler; risk sigortası, sermaye yardımı, vergi teşvikleri gibi uygulamalarla teşvik edilirler. Ev sahibi ülkeler ise toprakları üzerinde faaliyette bulunan bu yabancı sermayeli firmalardan bir takım kazançlar umarlar. Bunlar ekonomik büyüme, istihdam, ödemeler dengesinin kurulması ekonomik kalkınma ve teknolojik gelişmeyi sağlamak vb. dir. Bu amaçlara ulaşmak için bazı zamanlar UAİ'leri desteklerken bazı zamanlarda çeşitli kontroller uygulamışlardır. Bu kontroller giriş ve devir alım kontrolleri, yabancı mülkiyetin yasaklanması, doğal kaynakların çıkarılmasındaki kontrol ve kamulaştırma gibi uygulamalardır. Öte yandan yukarıda sayılan beklentilerden dolayı da bazı teşvikler (gümrüksüz ithal, mali yardım, vergi imtiyazı gibi) uygulanabilir. Ev sahibi ülkelerin beklentileri ile UAİ'lerin global amaçları her zaman uyum göstermeyebilir ve farklı çıkar ve amaçlar iki taraf arasında anlaşmazlığa yol açabilir. Bu duruma çatışma matrisi adı verilir. Çatışma matrisi beş ana başlık altında incelenebilir. Bunlar, sosyal ve kültürel boyut, finansal boyut, politik boyut, yasal boyut ve iş gücü üzerindeki anlaşmazlıklardır. Ev sahibi ülkeler bir takım kazançlar sağlamak için çeşitli tavizler verirken, UAİ'ler ise çatışma matrisinde bahsedilen konularda kendilerini ayarlamalıdırlar. Aksi taktirde bundan zarar görebilirler. Türkiye ise yabancı sermaye konusunda oldukça liberal bir politika izlemekteyse de, uluslararası yatırımlardan payına düşeni alamamaktadır. Bunun nedeni olarak ekonomik ve politik istikrarsızlık gösterilebilir. Sadece iyi bir yasal düzenleme yapıp teşvik tedbirlerine başvurmak yeterli değildir. Bu çerçevede Türkiye, enflasyonun aşağı çekilmesi, istikrarlı ve sürdürülebilir bir büyüme ortamının sağlanması, kamu açıklarının düşürülerek kamunun mali piyasalar üzerindeki baskısının azaltılması ve makro ekonomik istikrarı kalıcı kılacak yapısal reformları hayata geçirdiğinde, doğrudan yabancı yatırımlar bakımından cazip bir merkez haline gelebilecektir.

The activities of Multinational Companies (MNC) increased with a great deal after the Second World War. The activities of MNC's are taken into considiration both home and host countries. Home countries try to control MNC's activities to get an increase in national income level, labor and trade plus and to do this they can support or restrict the MNC's actions. As restrictive controls, they use protection of local employment, tax policies, tarriffs and quotas and nontarriffs barriers and various practices to protect balance of payments and so on... On the other hand MNC's are supported with risk insurances, tax incentives and so on... Host countries expect some profts from foreign firms performing activities on their countries. These are economic welfare, emloyment, to improve balance of payments, economic and technological development, and so on... To reach these aims sometimes they use both restrictions and incentivies on MNC's activities. These restricions are control mechanism like market entrance restrictions, to forbid foreign capital, to control natural resources and nationalizations. On the other hend due to expectations above they can use some incentives (duty free import, financial incentives, tax advantages). The expectations of host countries and global aims of MNC's can be different and cause problems. We call these conditions as conflict matrix. We can scan conflict matrix under five mean dimensions. These are social and cultural dimension, financial dimension, political dimension, legal dimension and conflict in labor force... Host countries compromise to reach some advantage, on the other hand MNC's should appreciate some advantages and compromise like host countries otherwise they can get face to face many problems. Turkey has so liberal policies on foreign investments, but does not get its share. Political and economic instabilities are the basic problems in Turkey. Just prepare liberal laws and use tax incentives are not enough, so Turkey should decrease inflation, use stabilized economic develpoment and macro economic stability and necessary reforms must be performed to be more attractive market for investors.