Mehmed Halife tarih-i gılmani

Abstract

MEHMED HALİFE, TARİH-İ GILMANÎ Osmanlı sarayı iç halkı mensuplarından olan Mehmed Halife, XVII. yüzyılın ikinci ve üçüncü çeyreğine âit olayları Tarih-i Gılmanî adıyla kaleme almıştır. Bizzat müşâhede ettiği olayları titizlikle kaydetmesi, bazı haberlerin başka kaynakta yer almaması Tarih-i Gılmanî'ye haklı bir şöhret kazandırmıştır. Eserde, Osmanlı sarayındaki nüfûz mücadelelerinden önemli kesitleri açık biçimde ifâde eden Mehmed Halife, IV. Murad, I. İbrahim, IV. Mehmed (Avcı) devirleri ve bu dönemin önemli olaylarından olan Kösem Valide Sultanın katledilmesi, Çınar vak'ası, ağaların olumlu-olumsuz davranışları, Süleyman Paşa'nın sadâreti zamanında züyûf akçe yüzünden çıkan isyanları, Girit muharebesi ve Venedik savaşlarını ayrıntılı olarak vermektedir. En önemlisi ise başka bir kaynakta bulunmayan Tarhuncu Ahmed Paşa'nın Osmanlı Maliyesi'ni ıslah maksadıyla vermiş olduğu lâyihanın aynen aktarılmasıdır. Tarih-i Gılmanî'yi ilk defa neşreden ve geniş ölçüde tarih tedkiklerinde kullanan Ahmed Refik Altınay olmuştur. Naîmâ'nın da bahsetmemesine rağmen bu eseri kaynak olarak sıkça kullandığı tesbit edilmiştir. Yakın zamana kadar Ahmed Refik Bey'in verdiği bilgilerle yetinen tarihçilerimiz Türk Tarih Kurumu ve Topkapı Sarayı Revan Köşkü Kütüphanesi'ndeki yazma nüshalardan haberdar bulunuyorlardı. Fakat bu güzide eserin bir de Viyana nüshası mevcut idi. Viyana bir bakıma Türk Tarih Kurumu ile Revan nüshalarının müsveddesidir. Mehmed Halife daha sonra eser üzerinde çalışmış ve onu bir hayli yumuşatmıştır. Bu nedenle idareciler hakkında Viyana nüshasında geçen sert tenkitlere diğer nüshalarda çok az rastlanmaktadır. Biz bu çalışmada tesis edilen metne Viyana nüshasından on sayfayı aşkın orijinal bir kısmı ilâve ettik Yalnız diğer nüshalara bakarak açıklayamadığımız nice olaylar ve bilgiler bu sayede netlik kazanmış oldu.. İleride eklediğimiz bu kısım (s. 23-28) çalışmamıza zenginlik kazandıracaktır. ERTUĞRUL ORAL