Gerçek-sonrası dönemde sosyal medya dezenformasyonu ve sahte haberler : Türkiye’de covid-19 salgını örneği

Abstract

İnternet ve sosyal medyanın ortaya çıkışı haber pratiklerini değiştirmiş, bu durumun hem okuyucular hem de haber üreticileri bakımından çeşitli sonuçları olmuştur. Herkesin birer içerik üreticisi olduğu yeni medyada haberlerin zamandan ve mekândan bağımsız olarak paylaşılabiliyor olması, hiç kuşkusuz özgürlükçü bir ortam sağlamasına rağmen yalan haberlerin sayısını ve bu haberlerin yayılma hızını da oldukça artmıştır. Bu dönemin ardından özellikle politik alanda gerçeklerin çarpıtılması ve yeniden üretilmesiyle gerçeğin değersizleştiği gerçek sonrası bir döneme girilmiştir. Geleneksel medyada yer alan eşik bekçilerinin kar ilişkisi ve sosyal medyada onların karşılığı olan algoritmalar insanların kendi filtre balonları içinde hapsolmasına neden olmakta ve sahte haberlerin yankı odalarında daha hızlı yayılması ve geniş kitlelere ulaşması sonucunu beraberinde getirmektedir. Bu durum nedeniyle kutuplaşan insanlar, kendinden farklı düşünceleri görmemektedir. Ardından insan haklarından ekonomiye; sağlıktan demokratik yaşama kadar çok ciddi sorunların yaşanması kaçınılmaz hale gelmiştir. Corona virüs pandemisi ile bu sorun daha görünür hale gelmiş, neredeyse her gün üretilen sahte haberler Facebook, Instagram, TikTok, Twitter, Reddit ve Youtube gibi kanallarda dolaşıma sokulmuş, haber siteleri ise tıklanma kaygısıyla doğrulamadığı bilgileri paylaşmıştır. Ancak, İngiliz Kültürel Çalışmaları kuramcılarından Stuart Hall’ın belirttiği gibi okuyucular metinlere karşıt okuma yapabilme yeteneğini de sahiptirler (Hall, 1980). Böylelikle, yeni II iletişim teknolojileri, okuyucuları içinde bulundukları filtre balonlarını patlatma olanağı da vermiş ve birçok doğrulama platformu ortaya çıkmıştır. Bu çalışma kapsamında “BuzzSumo” adlı sosyal medya analiz aracı ile internette dolaşan yalan haberlerin aldığı etkileşim ortaya konulacaktır. Türkiye’de faaliyet gösteren “teyit.org” doğrulama platformu ile de pandemi sürecinde Hürriyet, Milliyet, Sabah, NTV, Sözcü gibi ana akım internet haber sitelerindeki Covid-19 dezenformasyonun boyutu analiz edilecektir. Covid-19 ile ilgili en çok paylaşılan sahte haberlerin (“Plandemic belgeseli”, “Soğan, sarımsak ve kelle paça çorbası Covid-19’u tedavi eder”, “Corona virüse yeni nesil cep telefonu teknolojisi 5G şebekeleri neden oldu”, “Bill Gates aşılar aracılığıyla herkese chip takacak”, “Corona virüs Çin’deki bir laboratuvarda üretildi” gibi yalan haberlerin betimsel analizi yapılacaktır. Çalışmada, Türkiye’de ilk corona virüs vakasının görüldüğü 11 Mart 2020 tarihi başlangıç alınarak çalışmanın sona erdiği Mart 2022 arasındaki iki yıllık süreçte ortaya çıkan iddialara ve okuyucular/ kullanıcılar arasındaki etkileşimine yer verilecektir.The emergence of the internet and social media has changed news practices, which has had various consequences for both readers and news producers. Although news can be shared independently of time and place in the new media, where everyone is a content producer, undoubtedly provides a libertarian environment, the number of fake news and the speed of spread of these news have increased considerably. After this period, people have entered a post-truth period in which the truth became worthless, especially in the political field, with the distortion and reproduction of the facts. However, the profit relationship of the gatekeepers in the traditional media and the algorithms corresponding to them in social media cause people to be trapped in their own filter bubbles. After that, this situation resulted in fake news spreading faster and reaching wider audiences in the echo chambers. Because of this situation, polarized people do not see thoughts different from their own. Then from human rights to the economy, it has become inevitable to experience very serious problems from health to democratic life. With the coronavirus pandemic, this problem has become more visible, and fake news produced almost every day has been circulated on channels such as Facebook, Instagram, TikTok, Twitter, Reddit and Youtube, and news sites have shared information that they have not verified due to the fear of being IV clicked. However, as Stuart Hall, one of the British Cultural Studies theorists, states, readers also can counter-read texts. Thus, new communication technologies have also allowed readers to burst the filter bubbles they are in, and many verification platforms have emerged. Within the scope of this study, the interaction of fake news circulating on the internet will be revealed with the social media analysis tool BuzzSumo. On the other hand, the extent of Covid-19 disinformation on mainstream news sites (Hürriyet, Milliyet, Sabah, NTV, Sözcü, etc.) will be evaluated during the pandemic process, with the teyit.org verification platform operating in Turkey. Also, the most shared fake news will be analyzed, such as “Plandemic documentary”, “Onion, garlic and head and trotter soup cures Covid19”, “Corona virus is caused by next generation mobile phone technology 5G networks”, Everybody will be chipped by vaccines and Corona virus was produced in a laboratory in China. In this study, the interaction between readers / users with fake news will be analyzed over a two years: from March 11, 2020 (When the first coronavirus case was seen in Turkey) to March 2022 (The time this study ended).