Toplu iş sözleşmesinin normatif hükümleri ve bunların hizmet akdine etkileri

Abstract

ÖZETİ 2822 sayılı Kanunun, toplu iş sözleşmesinin tanımını düzenleyen 2. maddesinin 1. fıkrasında, toplu iş sözleşmesinin hizmet akdinin yapılması, muhtevası ve sona ermesi ile ilgili hususları düzenlemek üzere yapılacağı hükme bağlanmış bulunmaktadır. 2822 sayılı Kanunda belirtilen bu konular toplu iş sözleşmesinin normatif bölümünü oluşturmaktadır. Toplu iş sözleşmesinin normatif hükümlerinin ilk grubunu, hizmet akdinin yapılmasına ilişkin hükümler meydana getirmektedir. Hizmet akdinin yapılmasına ilişkin hükümlerin ilk grubunu oluşturan, hizmet akdinin şekline ilişkin olarak toplu iş sözleşmesinde getirilen hükümlerin, hizmet akdinin yapılmasına ilişkin normatif hükümler (inikat normları) kapsamında değerlendirilmesi ancak, hizmet akdinin geçerliliğinin söz konusu şekle bağlı olması halinde söz konusu olabilir. Bu da, ancak geçersizlik yaptırımında işçinin menfaatinin bulunduğu istisnai hallerde mümkündür. Hizmet akdinin yapılmasına ilişkin normatif hükümler arasında sayılan, hizmet akdi yapma zorunluluğuna ilişkin olarak getirilen hükümler, işçiye hizmet akdinin yapılması konusunda bir talep hakkı verir. Buna karşılık söz konusu hükümlerle işçinin akit yapma yükümlülüğü altına sokulması mümkün değildir. Hizmet akdi yapma yükümlülüğüne ilişkin hükmün normatif nitelikte sayılabilmesi için, hükmün kapsamına giren kişinin açıkça belirlenebilir nitelikte olması gereklidir. Hizmet akdinin yapılmasına ilişkin normatif hükümlerinin kapsamı içinde sayılan hizmet akdinin yapılmasının yasaklanmasına ilişkin hükümlere hukukumuzda uygulamada pek rastlanmamaktadır. Hizmet akdinin muhtevası ile ilgili hükümler, toplu iş sözleşmesinin en önemli ve en geniş hüküm grubudur. Ücret ile ilgili hükümler, sözleşmenin muhteva normlarının başında gelmektedir. Hizmet akdinin sona ermesine ilişkin hükümler, 2822 sayılı Kanununda ayrıca belirtilmek suretiyle sözleşmenin normatif hükümleri kapsamına dahil edilmiştir. Uygulamada, hizmet akdinin sona ermesine ilişkin olarak toplu iş sözleşmelerinde yer verilen düzenlemelerin başında işverenin fesih hakkının kısıtlanması konusundaki hükümler gelmektedir. İşverenin fesih hakkını belirli koşullara bağlayan ve sınırlandıran sözleşme hükümlerinin, sosyal kamu düzeni ilkesi gereği hukuka uygun ve geçerli kabul edilmesi gerekir. Ayrıca, 2822 sayılı Kanunun 2. maddesi, Anayasanın 53. maddesine uygun şekilde yorumlanmalı ve doğrudan hizmet akdinin konusuna girmeyen, işyerinin çalışma düzenine ilişkin hükümlerin de toplu iş sözleşmesinde normatif bir biçimde öngörülebileceği kabul edilmelidir. Toplu iş sözleşmesinin normatif hükümlerinin hizmet akdi üzerindeki normatif etkisi mevcuttur. Buna göre, toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe hizmet akitleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. Hizmet akitlerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Hizmet akdinde düzenlenmeyen hususlarda toplu iş sözleşmesindeki hükümler uygulanır. Toplu iş sözleşmesinin emredici etkisi (TSGLK m.6/ I) ve özellikle yararlık ilkesinde (TSGLK m.6/ II) gereği hizmet akdi sözleşmeden doğan haklardan işçinin vazgeçebilmesi mümkün değildir. Toplu iş sözleşmesi ve hizmet akdi arasındaki yararlık karşılaştırmasında en güvenilir yöntem, bireysel karşılaştırma yöntemidir. Yararlık karşılaştırmasında, objektif ölçülerin dikkate alınması gerekir. Her ne sebeple olursa olsun sona eren bir toplu iş sözleşmesinin hizmet akdine ilişkin hükümleri yenisi yürürlüğe girinceye kadar, hizmet akdi hükmü olarak devam eder. Ancak, eski sözleşme hükümlerinin mutlak olarak yenisi yürürlüğe girinceye kadar devam edeceği sonucunun çıkartılması mümkün değildir. Sözleşmenin sona ermesinden sonra hizmet akdi taraflarının çalışma koşullarında her türlü değişikliği yapabileceklerinin kabulü gerekir. Toplu iş sözleşmesi taraflarının, toplu iş sözleşmesindeki hükümleri belirli bir süre veya tarih ile sınırlandırması ve sonraya etkisini önlemesi mümkündür.