Hanefi usulcülerinin elfaz taksimindeki metodları

Abstract

İslam dininin ana kaynaklarından hüküm çıkarabilmek için fıkıh usulü ilmi çatısı altında yapılan dil çalışmaları arasında, Hanefî metoduyla yazılan eserlerde yer alan elfaz taksimi önemli bir yere sahiptir. Bu taksim özgün bir yapıya sahip olup kelamcı usulcülerin yaptıkları taksimlerden farklıdır. Hanefî usulünün ilk önemli kitabı kabul edilen Cessas'a ait el-Fusul fi'l-Usûl adlı eserde, sözkonusu elfaz taksimi yoktur. Bu taksimi ilk olarak sistemleştiren usulcü Debusî'dir. Daha sonra Pezdevî elfaz taksimine en olgun ve sistematik şeklini vermiş ve sonraki usulcülerin büyük ölçüde benimsediği bir taksim ortaya koymuştur. Ayrıca Pezdevî, taksime kendisinden önce mevcut olmayan bir beşinci boyut da ilave etmiştir. Kimi usulcüler, taksime konu olan lafızların birbiriyle ilişkisinden ortaya çıkan 768 ihtimalden bahsetmişlerdir. Elfaz taksiminin (cem'-i münekker ve müevvel gibi) bazı unsurları hakkında ve bu taksimin ana bölümlerinin sıralanışı hakkında bazı farklı görüşler mevcuttur. Elfaz taksiminin yapılış gayesi olarak, özellikle Kur'an lafızlarının, bilhassa ahkâma taalluk emesi bakımından anlaşılması gösterilir. Böylece bu taksimin dili mutlak anlamda incelemek amacı gütmediğini söylemek mümkün olmaktadır. Bazı usulcüler, elfaz taksiminin genel olarak taksim çeşitleri arasında hakikî değil, itibarî bir taksim olduğunu söylemişlerdir. İlk usul kitaplarında (özellikle Cessas'ınkinde) taksime dahil bazı lafızların tarifinde, sonraki eserlere göre birçok farklılıklar göze çarpmaktadır. Muhkem ve müteşabih gibi bazı lafızlar anlam değişimine uğramış ve müteahhir usulcülerin hemen tamamı tarafından ilk devirdeki anlamından farklı anlamlara kaydırılmıştır.

Among the studies which had been made under the auspices of Usul al-Fıqh for deducing religious laws from the essential sources of Islam, the division of the terms (taksim al-alfaz) takes an important place. This division has an original structure and it is different from those made by the mütekellim (theologian) scholars of the usul. The division of the terms is not mentioned in al-Fusul fi al-Usul of Jassas, the book which regarded as the first considerable work on the usul of Hanafi school. Debusi has been the first who had systematized this division. After him, Pazdawi gave it the most perfect and systematic form and put forth a division which has been approved generally by the scholars of the usul who came after him. Pazdawi also added a fifth dimension to this division that hadn't made before. Some scholars of the usul argued about the 768 probabilities which emerged from the relations between the terms. There are different opinions about some elements of the division (as al-jam' al-munakkar and muavval) and the arrangement of the essential parts of the division. Searching the terms of the Kur'an, especially as they concern about deducing the laws from them, had been set forth as the purpose of the division of the terms. So it's possible to express that this division doesn't have the purpose for studying the language in the general way. Some of the scholars of the usul stated that the division of the terms is not a real division among the kinds of the divisions, but it is a nominal one. There are considerable differences between the definitions of some of the terms which related to the division in the the first works about the usul (especially that of Jassas) and the definitions in which has written on later times. Some of the terms as muhkam and muteshabih had been subjected to semantic changes and their meanings were regarded by the later scholars of the usul differently from the meaning that was given to them by the earlier times.