Nüveyri’nin (ö. 733/1333) Nihâyetü’l-Ereb isimli ansiklopedik eserine göre fethinden Eyyûbîler dönemine kadar siyasi açıdan Nusaybin

Abstract

Memlükler Devrinin (1250-1517) önde gelen devlet adamlarından olan tarihçi Nüveyrî’nin Sultan Muhammed b. Kalavun’a ithafen yazdığı 31 ciltlik ansiklopedik eseri Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l edeb, hem siyasi hem de sosyal tarihe ışık tutan bilgiler ihtiva etmesi açısından önem arzetmektedir. Nüveyrî kronoloji ile sosyo-kültürel tarih yazıcılığını birleştirdiği eserinde Câhiliye’den kendi yaşadığı yüzyıla kadar İslâm coğrafyasında hüküm süren devletlerin siyasi tarihini, farklı kaynaklardan derlediği bilgileri analiz edip bir bütünlüğe kavuşturmak suretiyle ele almıştır. İslam tarihinde umumiyetle el-Cezîre bölgesi başlığı altında incelenen Nusaybin ve çevresinin siyasi tarihi, Nüveyrî’nin eserinde bölgeden bağımsız olarak bizzat Nusaybin ismiyle ele alınıp incelenmiştir. Nüveyrî, Nusaybin ismini ilk olarak Hz. Ömer döneminde fethedilmesi bağlamında zikretmekte, sonrasında kronolojik olarak bölgeye hangi devlet ve hükümdarların hakim olduğunu tek tek ilgili devlet bağlamında ele almakta ve zaman zaman yerel yöneticiler ile ilgili detaylı bilgiler vermektedir. Osmanlı öncesi dönemde belki de en şaşalı dönenimi Eyyûbîler’le birlikte yaşamış olduğu için Nüveyrî, Nusaybin’in Eyyûbî hakimiyetindeki durumunu diğer devletlere göre detaylıca ele almıştır. Mezopotamya’yı Anadolu’ya bağlayan özel konumuyla Antikçağ’dan itibaren önemli bir yerleşim yeri olan Nusaybin’de, Osmanlı öncesi dönemde hangi devletlerin hâkim olduğunu bilmek, bölgenin tarihimizde kültürel zenginliği ile müstesna bir yer edinmesi sürecini daha iyi anlamamız açısından önem arz etmektedir. Bu tebliğin amacı, edebiyat kitabı kimliği ile iştihar etmiş olsa da aslında İslam tarihi boyunca yazılmış en geniş kroniklerden birisi olan Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb’teki Nusaybinle ilgili rivayetleri inceleyerek, bölgenin Antikçağ’dan günümüze uzanan kadim geçmişinin ilk dönem İslam Tarihi ile ilgili bölümüne ışık tutmaktır.