Haherzade’nin “Minhacü’l-Beyan” adlı Kur’an sözlüğünün tahkiki (Dad Harfine kadar)

Abstract

Türklerin Kur'an ilimleri alanında yaptıkları çalışmalar yeterince incelenmemiştir. bunlardan biri olan Haherzade İsmail Efendiye ait Minhacü'l-Beyan fi Tefsiri Lügati'l-Kur'an adlı Kur'an lügati, gerek Türkçe yazılması ve gerekse bu alanın en hacimli çalışmalarından birisi olması nedeniyle incelemeğe değer bir eserdir. Hacimli bir eser olan Minhacü'l-Beyan'nın metnini çıkarmak için 8 nüshası bulunmuş ve bunlardan ikisi mukayese edilerek dad harfine kadarki kısmı tahkik edilmiştir. Kaynaklardan yapılan alıntıların yerleri tespit edilerek metin içerisinde gösterilmiştir. Ayrıca eserdeki kelimeleri bulmayı kolaylaştıracak bir kelime fihristi de eklenmiştir. Müellifin biyografisini tespit için dönemin biyografik eserleri ve vak'anüvis tarihleri yanında birinci el kaynak niteliğindeki kadıasker ruznamçeleri ve diğer arşiv malzemeleri taranmış, ayrıca esere ait nüshalardan da istifade edilmiştir. Ancak müellifin hayatının bir çok yönü hala aydınlatılamamıştır. Haherzade İsmail Efendi İstanbul'da doğmuş ve yetişmiş, tahsilden sonra müderrislik ve kadılık yapmıştır. İlmiye sınıfının en üst mertebelerinden olan Bilad-i Hamse kadılıklarından Bursa kadılığına kadar yükselmiştir. 1160/ 1747 tarihinden sonra, muhtmelen İstanbul'da vefat etmiştir. Kendisi aynı zamanda kısa müddet şeyhülislamlık yapan Mirza Mustafa Efendinin (öl. 1135/ 1722) kızkardeşinin oğludur. Tek eseri olan Minhacü'l-Beyan, Kur'an'da geçen kelimelerin Türkçe anlamlarını veren ve bu kelimenin geçtiği ayetlerden birini tefsir eden lügat tefsir karışımı bir çalışmadır. Eserin lügat kısımları Türkçe, tefsir kısımları Arapçadır. Kelimeler Kur'an'da geçtikleri şekliyle zikredilmiş ve sadece ilk harfleri dikkate alınarak alfabe sırasına dizilmiştir. Ancak bu eserde aranan kelimeyi bulmada daha büyük zorluk çıkarmaktadır. Eserde Kur'an kelimelerine verilen anlamlar, günümüzdeki Türkçe meal ve tefsir çalışmalarına ışık tutacak niteliktedir. The studies made by Turks in the field of The Quran have not been examined sufficiently. One of those works named Minhaj al Bayan fi Tafsiri Lugat al Quran (a dictionary of The Quran) written by Haharzada Ismail Effendi is worth for critical edition. In order to find out the original copy of Minhaj al Bayan, 8 copies were found and compared with each other and critically reviewed until the letter of dhad. While writing the biography of Haharzada, many original sources used, but there are still enlightened points in the biography of the writer. Haharzada was born and educated in Istanbul, worked as a teacher (mudarris) and judge (qadi) and promoted to the judgementship of Bursa. He probably died after 1160/ 1747 in Istanbul. He is nephew of Sheikh al Islam Mirza Mustafa Effendi (d. 1135/ 1722). His only works Minhaj al Bayan gives the Turkish meanings of The Quranic words. It is also comments one of the versus in which that word is used. The dictionary part of the work is written in Turkish, and the commentary one is in Arabic. The words are mentioned as used in their original place in The Quran and alphabetically ordered according to the first letter. The work is good example for the contemporary Turkish Quranic commentaries and translations.