İslam kaynakları ışığında yeni Platoncu felsefe

Abstract

Önsöz, üç ana bölüm, sonuç ve bibliyografyadan oluşan tezin Yeni Platoncu Felsefe isimli birinci bölümünde, İslam düşüncesinin farklı ekol ve düşünürleri üzerinde çok önemli etkiler yapmış olan Yeni Platoncu felsefe çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. Öncelikle Yeni Platoncu felsefeyi hazırlayan tarihi ve fikrî arka plan ele alınarak, Helenistik dönemin ve M.S. üçüncü yüzyıldaki tarihsel ve sosyal gelişmelerin bu düşüncenin oluşumuna etkileri analiz edilmiştir. Daha sonra Yeni Platoncu düşüncenin fikrî ve dinî kaynakları çerçevesinde Yunan-Roma düşüncesi, Helenistik felsefe, Gnostisizm, Hermetizm, Sabiîlik, Yahudi ve Hristiyan düşüncesi gibi felsefe ve dinlerin Yeni Platoncu felsefenin oluşumuna etkileri incelendi. nde son olarak çeşitli Yeni Platoncu felsefe okulları ile bu felsefenin özellikle İslam düşüncesi üzerinde etkili olan teorileri orijinal kaynakları aracılığı ile ele alındı. Tezin ikinci bölümünde Yeni Platoncu felsefenin İslam Dünyasına Aktarılışı başlığı altında İslam kültürünün yabancı kültürlerle ilişkisi çerçevesinde farklı dillerden Arapça'ya yapılan tercümeler ve bu faaliyetin İslam kültürünün gelişmesine etkileri ele alındıktan sonra, Yeni Platoncu karakterli eserlerden belli başlılarının Arapçaya tercüme edilmeleri süreci ve sonrasında uğradıkları değişikliklerle, bu eserlerin Yeni Platoncu düşüncenin İslam dünyasında yaygınlaşmasına olan etkileri analitik olarak incelendi. Üçüncü ve son bölümde ise İslam felsefesinin kuruluş döneminde etkili olan üç filozofun sistemleri ele alınarak bu filozofların Yeni Platoncu felsefeden ne ölçüde etkilendikleri, bu etkilenmenin bu filozofların sistemlerinde meydana getirdiği değişiklikler ele alındı. Bu filozoflar Kindî, İhvan-ı Safâ ve Fârâbî'dir. Üç filozofun da temelde din ile felsefeyi uzlaştırma çabası içinde oldukları, fakat her birinin din ve felsefeye yaklaşımları farklı olduğu için, Yeni Platoncu felsefenin verilerini kullanışlarının da farklı yaklaşım ve sonuçlar doğurduğu tespit edildi. Kindî, Yeni Platoncu unsurları oldukça sınırlı kullanmış, İslam inancı ile aykırı düştüğüne inandığı durumlarda bu unsurların kullanımının kendisini götürebileceği mantıkî sonuçlara gitmekten kaçınmıştır. İhvan-ı Safâ ise, felsefesinin eklektik karakteri dolayısıyla, diğer felsefelerin verilerini kullandığı gibi, Yeni Platoncu felsefenin görüşlerini de İslam inancı ile uzlaştırmakta oldukça rahat davranmıştır. Bu sebeple sık sık irrasyonel yorumlara gitmekten ve İslam inancının temel öğretilerine aykırı görüşleri benimsemekten kaçamamıştır. Fârâbî ise mantık ve bilgi teorisi gibi alanlarda daha çok Aristotelesçi bir çizgi izlemekle birlikte, din felsefe uzlaştırması, yaratma ve ruh görüşü gibi konularda ihtiyaç duydukça Yeni Platoncu teorileri kendi sistemine adapte etmeye çalışmıştır. ABTRACT KOROGLU, Burhan, Neo-Platonic Philosophy in the Light of Muslim Sources, Ph. D. Dissertation, Prof. Dr. Bekir Karliga, Istanbul, 2001. This study includes a foreword, three chapters, a conclusion and a bibliography. In the first chapter, under the heading Neo-Platonic Philosophy, I discussed various aspects of Neo-Platonic philosophy, which enormously influenced various schools and philosophers of Muslim thought. I attempted to explore its intellectual and historical background, and the part which is played in the making of Neo-Platonic thought by historico-social developments in the Hellenistic period and in the third century A. D. Furthermore, I investigated into the intellectual-religious sources of Neo-Platonic thought, such as ancient Greek, Roman and Hellenistic period philosophical movements, Gnosticism, Hermeticism, Sabiism, Jewish and Christian philosophers. I also examined, using primary sources, various Neo-Platonic schools, prominent Neo-Platonic philosophical teachings that were influential among Muslim philosophers. In the second chapter, under the heading Transmission of the Neo-Platonic Philosophy to the Muslim World, I explored translations into Arabic from various neighboring cultures, and their contribution to the development of Muslim culture. I analyzed translations of important Neo-Platonic sources and examined discussions about their authenticity, the manner in which they are composed and their relation to the supposed original works. In the third, the last, chapter, I discussed three important philosophers of the early period of Islamic Philosophy. These three philosophers are Kindi, Ikhwan al-Safa and Farabi. I tried to answer questions concerning the relationship between their system and Neo-Platonic teachings, questions such as to what extent they were under the influence of Neo-Platonic teachings and how Neo-Platonic teachings modified their philosophy and their position vis à vis theological doctrines. I argued that these three philosophers are mainly concerned with finding a way integrating philosophical and religious teachings. Since their conception of philosophy and religion differ from each other, their reception of Neo-Platonic teachings and their interpretation of them differ as well. Kindi used Neo-Platonic theories less frequently than others, and he refrained from pursuing the Neo-Platonic theories that he adopted to their logical conclusions, where he thought that this would be in conflict with Islamic creed. Ikhwan al-Safa, in contrast to Kindi's attitude, used Neo-Platonic theories frequently, just as they did not hesitate to adopt philosophical teaching of different origins, and took a bolder attitude toward combining Neo-Platonic teachings with Islamic beliefs. Consequently, one finds, in their teachings, irrational interpretations and positions that are in opposition to Islamic beliefs. As for Farabi's attitude towards Neo-Platonic theories, while he follows an Aristotelian path in logic and epistemology, he takes refuge to Neo-Platonic theories with regard to philosophical topics, such as integrating philosophy and religion, creation and soul.