Yahudiliğin Orta Asya'daki gelişimi : Özbekistan ve Kazakistan örneği

Abstract

Yahudiliğin Orta Asya’daki varlığı, kesin olmamakla birlikte M.Ö. 5. yüzyıla kadar götürülmektedir. Orta Asya Yahudisi isimlendirmesi, bu bölgeye ilk yerleşerek yaşamını burada devam ettiren Buhara Yahudilerine verilmiştir. Onlar günümüz Özbekistan ve Tacikistan topraklarında yaşayan, kendilerine has dil ve kültürüyle öne çıkan bir etnik grubu oluşturmaktadırlar. Buhara Yahudilerine kıyasla yeni sayılabilecek Kazakistan’daki Yahudi topluluğu 19. yüzyılın sonlarında başta günümüz Almatı şehri olmak üzere, ülkenin kuzey, güney ve doğu bölgelerinde oluşmaya başlamıştır. Bu bağlamda bu tez özgün bir grup sayılan Buhara Yahudileri’nin geçmişten günümüze tarihini, kültürünü ve dini yaşamını, ayrıca yine Orta Asya’da bulunan Kazakistan Yahudilerinin ülkedeki oluşum tarihini, dini hayatını ve ülkede gerçekleştirdiği faaliyetleri incelemeyi ve ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda özellikle Rus dilindeki kaynaklar kullanılmış ve analiz edilmiştir. Yapılan araştırmalar sonucunda Buhara Yahudileri’nin hem kültürel hem de dini açıdan Orta Asya’nın kültüründen etkilenerek bir dönüşüm yaşadığı; Kazakistan Yahudilerinin ise bölgede köklü bir geçmişinin olmaması nedeniyle dağınık bir yapıda varlığına devam ettiği ve Kazak halkının adetlerinden etkilenmediği sonucuna ulaşılmıştır.

The presence of Judaism in Central Asia can be traced back to approximately the 5th century BC, although this is not certain. The term “Central Asian Jews” is attributed to the Bukharan Jews, who were the first to settle and establish their lives in this region. They constitute an ethnic group with their own unique language and culture, residing in the territories of modern-day Uzbekistan and Tajikistan. Compared to the Bukharan Jews, the Jewish community in Kazakhstan, which can be considered relatively new, began to form in the late 19th century in present-day Almaty city, as well as in the northern, southern, and eastern regions of the country. In this context, this thesis aims to examine and present the history, culture, and religious life of the Bukharan Jews, considered a unique group, from the past to the present, as well as the history of formation, religious life, and activities of the Kazakh Jews, who are also located in Central Asia. In line with this aim, primarily Russian-language sources have been used and analyzed. As a result of the research, it was concluded that the Bukharan Jews have undergone a transformation, being influenced by the culture of Central Asia both culturally and religiously; while the Kazakh Jews continue to exist in a scattered structure due to their lack of a deep-rooted history in the region and have not been affected by the customs of the Kazakh people.