19. Yüzyıl Alman kaynaklarına göre Bulgaristan şehirlerinin iktisadi durumu

Abstract

19. yüzyıl Alman Kaynaklarına göre Bulgaristan Şehirlerinin İktisadi Durumu başlıklı tez çalışmasında; Osmanlı hakimiyeti altındaki Bulgaristan şehirlerinin iktisadi durumu, 19.yy. Alman kaynakları ışığında sunulmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede öncelikle genel anlamda Osmanlı Bulgaristanı ve Balkanlar, daha sonra da Osmanlı Bulgaristan Şehirlerinin içinde bulunduğu iktisadi durum ele alınmıştır. Şehirlerin oluşum süreçleri anlatılırken; kimi şehirlerin, Osmanlı hakimiyeti döneminde, Osmanlı öncesi sahip olduğu önemi kaybettiği, Osmanlı öncesi fazla dikkat çekmeyen kimi şehirlerin de, Osmanlı sonrasında önem kazandığı ve söz konusu önemin günümüze değin devam ettiği aktarılmıştır. Şehir oluşumunda kervansarayların da önemli bir etken olduğu ifade edilmiş, ovalık alanlarda kurulan yerleşim merkezlerinin zamanla çeşitli saiklerin etkisiyle tenhalaştığı, buna karşılık zamanla oluşan dağ şehirlerinin nüfus bakımından kalabalıklaştığı ifade edilmiştir. Şehir halkının geçim araçlarının oluşumunda söz konusu yerleşim tercihinin belirleyici olduğu ifade edilmiş ve dağlık bölgelerde; tarım ve hayvancılığa müsait alanların kısıtlı olmasının zanaatların oluşum ve gelişiminde belirleyici olduğu ifade edilmiştir. Çalışmada, Osmanlı Bulgaristanı şehirlerinin iktisadi durumları, birkaç noktadan ele alınmıştır. Bu noktalara, söz konusu şehirlerde oturan nüfusun genel anlamda hangi iktisadi uğraşı içinde olduğundan hareketle değinilmiştir. Bu çerçevede şehirler: -Tarımsal üretimin yoğun yapıldığı ve bu nedenle daha çok tarımsal ürünleriyle anılan şehirler ( Tatarpazarcık; Pirinç üretimi, Kızanlık; Gül tarımı, Eskizara-Yenizara; Buğday v.d.). -Ticari faaliyetlerin yoğun gerçekleştiği, ticaret yolları üzerinde kurulmuş şehirler (Filibe, Şumnu, Sofya, v.d.). -Madencilik ve buna bağlı olarak gelişen maden sanayisinin iktisadi faaliyet olarak öne çıktığı şehirler (Samakov, Gabrovo, v.d.). -Karadeniz kıyısında olmasından dolayı ile gemi taşımacılığının ve iç ve dış ticaretin hızlı bir şekilde gelişme gösterdiği şehirler (Varna, Kavarna, Burgaz, Sizebolu, v.d.). -Tuna nehri kıyısında olmaları sebebiyle Osmanlı dış ticaretinde önemi büyük olan şehirler (Rusçuk, Vidin, Niğbolu, v.d.). -Hem bölgesel hem de uluslararası anlamda yoğun ziyaretçi akınına uğrayan önemli fuar organizasyonlarının gerçekleştiği şehirler, (Eskicuma, Uzunca-abad, v.d.) olarak tasnif edilmiştir. Ancak yukarıda adı geçen şehirlerden sadece Filibe, Şumnu, Sofya, Vidin ve Rusçuk bağımsız başlıklar altında incelenmiştir. Diğer şehirler de konu başlıkları dahilinde ele alınmıştır. Bu çerçevede Osmanlı idaresi altında oldukları dönem içerisinde Bulgaristan şehirlerinde canlı bir ekonomik yaşamın olduğu ve nüfusun ortalama yaşam düzeylerinin diğer Osmanlı Anadolu şehirlerine göre yüksek olduğu ifade edilmiştir. Bu farkın temelinde herhangi bir ayrımcı-politik tercihin yatmadığı, ancak yeni yerleşim yerlerinde yapılması gereken, zaruri imar faaliyetlerinin ve yapısal gereklilik çerçevesinde teşekkülü zorunlu olan idari kurumların etkisiyle böylesi bir sonucun ortaya çıktığı ifade edilmiştir. Dönem Bulgaristan şehirlerinin genel olarak nüfus bakımından fazla kalabalık olmadığı, yerleşimin daha çok kırsal karakter taşıdığı ifade edilip, şehirleşme olgusunun beraberinde getirdiği kültürel değişimlere de çalışma içinde yer yer değinilmiştir. Ayrıca, Osmanlı'nın bölgeyi terk etmesiyle söz konusu şehirlerde iktisadi anlamda bir gerileme yaşandığı ve bunun uzun sayılabilecek bir süreyi içine aldığı da ifade edilmiştir. Tüm bunlar ifade edilirken de, zaman zaman yaşanan bölgesel siyasi kargaşaların, Kırcaliye gibi eşkıya vak'alarının söz konusu iktisadi canlılığı; kimi zaman çok uzun süreli, kimi zaman da kısa dönemli, geçici sektelere uğrattığı, bu tür problemlerin yüz yıl sonlarında sıklıkla ortaya çıktığı, yüzyıl ortalarında yaşanan huzursuzlukların ise; sonraki yıllara kıyasla daha etkin ve çabuk müdahalelerle kısa sayılabilecek bir zaman diliminde giderildiği ifade edilmiştir. Yüzyıl sonunda müdahalelerde yaşanan başarısızlığın temel sebepleri arasında, tımar sisteminde yaşanan bozulmanın yanı sıra, yerel yöneticilerin kişisel hatalarının da büyük paya sahip olduğu aktarılmış, bu nedenle son dönemde ayaklanma ve eşkıya vak'alarında artış yaşandığı da ifade edilmiştir. Osmanlı Devleti'nin de prensip olarak iktisadi hayata fazla müdahale etmediği ama zaman zaman padişah tarafından bazı şehirlerden, başkent İstanbul ya da seferdeki ordu için, tarımsal ve hayvansal ürünlerin hazırlanması yönünde ferman gönderildiği aktarılmıştır. Bulgaristan söz konusu Osmanlı hakimiyeti dönemi içerisinde iktisadi anlamda gelişme kaydetmiştir. Çalışmada, bahsi geçen gelişmenin çerçevesi 19.yüzyıl Alman kaynaklarına dayanılarak aktarılmıştır.

At the thesis, Economic Situation of Bulgarian Cities in the 19th Century with According to German Sources, economic conditions of Bulgarian cities during the Ottoman Governance is studied in the light of 19th century German sources. At this framework, we first showed Ottoman Bulgaria and the Balkans in general, then the economic situation of that the Ottoman Bulgarian cities had lived. While we explain the formation process of the cities; it's quoted that some of the cities, during the Ottoman governance, had lost the importance that they had had before the Ottoman and some of the cities which are not remarkable before the Ottoman, had gained importance and this importance is transferred to the next years up to now. In the formation of the cities, caravanserais are also regarded as an important part of this formation and settling in grassy plains, as time passes, became scarcely inhabitant, contrary to this fact, settling in mountainous cities had taken significant population. These settling preferences became characteristics in the formation of people's means of livelihood at the cities, and at the mountainous regions, due to lack of areas the for farming and raising livestock, different types of crafts had formed and developed. At the study, economic situations of Ottoman Bulgaria is dealt with several points. Starting points of this concern is the common economic activities most of the people of a city are employed. At this framework cities; -Agricultural production is prevalent and so called with their agricultural products (Tatarpazarcık; rise, Kızanlık; rose, Eskizara-Yenizara; wheat, etc.) -Commercial activities are prevalent and cities are settled on trade routes (Filibe, Şumnu, Sofya, etc.) -Cities those are famous for economic activities in their mining and its dependent industries (Samakov, Gabrova, etc.) -Cities which are settled near the Black Sea coasts and shipping and domestic and foreign trade had been growing rapidly (Varna, Kavarna, Burgaz, Sizebolu, etc.) -The cities which are important for Ottoman's foreign trade because of their settlement near the Danube (Tuna) coasts (Rusçuk, Vidin, Niğbolu etc.) -The cities (Eskicuma, Uzuncaabad, etc.) which holds highly participated significant fair organizations in both local and international respect. However, the cities listed above only Filibe, Şumnu, Sofya, Vidin and Rusçuk are detailed under the independent titles. The other cities are reviewed under the topic titles. At this point, during the period of Ottoman governance, it is clear to see that the cities had had an active economical life and high average life expectancy which are more than the other Anatolian cities. On the basis of this difference, discriminative political preferences might be thought as a reason, but on the contrary the effects of necessary executive association and required development activities for new settling areas release this difference. Over this period, the Bulgarian cities were not inhabited much. Population intensified in rural areas. Therefore the effects of urbanization to cultural structure are pointed in this quest. Furthermore, when Ottoman authority failed in the area, very serious economical recessions can be easily noticed and it is remarkable to say that the recessions took quite more time. In addition to these expressions, due to local political anarchy like Kırcaliye banditry events, the economic life came to the cease sometimes in long or sometimes in short terms. This kind of problems are solved quicker and with more effective ways in comparison with following years. Among the essential reasons of the failure at the end of the century are disorders in Tımar system, local executors' personal misleads can be expressed. Because of this reason at the end of the century, banditry events and rebellions dramatically increased. Principally, Ottoman governance were not interfered to the economic life so much, but in the case of necessity agricultural support was demanded according to Padishah's firman. Under the authority of Ottomans, Bulgaria took remarkable steps at economic respect. In this stud, the profiles of the improvement is formed in the lights of 19th century German sources.