Kur’an-ı Kerim’deki Bedi’ ilmi ile ilgili Muhassinat-ı Lafziyye’den ‘’cinas’’ edebi sanatı

Abstract

KUR'ÂN-I KERÎM'DEKİ BEDİ' İLMİ İLE İLGİLİ MUHASSİNÂT-I LAFZİYYE'DEN CİNÂS EDEBÎ SANATI Sözlükte iki şeyin birbirine benzemesi anlamında masdar olan cinâs, edebiyat terimi olarak anlamları farklı, yazılış veya söylenişleri (sesleri) aynı yahut benzer olan kelimelerin nazım ve nesirde bir arada kullanılması yoluyla yapılan söz sanatını ifade eder. Bazı belâgat âlimleri bu sanata tecnîs, tecânüs ve mücânese adını da vermişlerdir. Bir ibarede cinâs bulunması için en az iki lafız arasında benzerlik bulunması lazımdır. Bu lafızların isim veya fiil olması yahut kelime köküne getirilen ekler ile meydana getirilmiş olması durumu değiştirmez. Lafızların benzerliği dört yönden gerçekleşir. Bunlar lafızları meydana getiren harflerin a) nevi/ cinsi b) sayısı c) harekesi d) sırasıdır. Belâgat kitaplarında değişik yönlerden çok çeşitli tasnîfe tâbi tutulan cinâs, genellikle tam cinâs (cinâs-ı tamm) ve tam olmayan cinâs (cinâs-ı ğayr-ı tamm) olmak üzere iki ana bölüme ayrılarak incelenmiştir. Cinâsı meydana getiren lafızlar arasında yukarıda sayılan dört hususta tam bir uyum var ise bu cinâsa tam cinâs, böyle bir uyum yoksa tam olmayan cinâs adı verilir. Bunlar da kendi aralarında alt bölümlere ayrılırlar. Cinâsın faydası, bu edebi sanatta kullanılan lafızlar birbirine benzediği için muhatapta dinleme arzusu uyandırır. Gerek manzum gerekse düz yazı metinlerde metne muhatap olanı etkilemeye yönelik farklı bir imkan sunar. Cinâstan umulan faydayı, muktezâyı hâl ve makama, yâni konuşanın, söze muhatap olanın ve konunun durumuna uygun olarak ibarede yer alan tam cinâs verir. Bir metinde, anlamları farklı lafızlar arasındaki yazılış ve söyleyiş benzerliği olan cinâs, ifadeyi güzelliştirme ve lafza güzellik kazandırma sanatıdır. Belâgatin bedi'i sanatlarındandır. Bir ibârede cinâs bulunması için en az iki lafızda benzerlik bulunması lazımdır. Cinâs lafza ait bir sanat olmakla beraber, söze anlam yönünden de katkı sağlayan bir edebî sanat çeşididir. Sözün kendisi güzel olmadıkça, cinâs o söze güzellik katamaz, ancak güzel olan bir sözde cinâs sanatının kullanılması o söze değer katabilir. Cinâs aynı zamanda manzum eserlerde ve hatta düz metinlerde, karşısındaki muhâtabı etkilemeye yönelik çok farklı bir imkan sunmaktadır. Sözlerin en güzeli olan ayetlerde de bu sanat mükemmel bir şekilde kullanılmış ve bize bu sanatın inceliklerini kavramamızı sağlayacak emsalsiz örnekler olmuşlardır. Kur'ân ayetlerindeki kullanımıyla cinâs'ın etkileme ve kalıcılık sağlayan bir özelliğe sahip olduğunu da söyleyebiliriz. Kısacası dilin ses yönü ile ilgili bir husus olan cinâsın, ses tekrarını en iyi sağlayan ve bunu en iyi şekilde hissettiren bir sanattır. Bu sebepten dolayı Arap edebiyatçıları cinâs sanatını özellikle şiirlerde kullanmışlar ve muhâtabını etkilemeye çalışmışlardır. Bu tezi hazırlamakla Kur'ân-ı Kerîm'deki cinâslı âyetleri bir çalışmada toplamış olduk. Yönlendirici tavsiyeleri ve titiz tashihleri ile tezimizin oluşumunda son derece önemli katkısı bulunan değerli hocam Yrd. Doç. Dr. Nusrettin BOLELLİ beyefendiye şükran borçlu olduğumu özellikle belirtmek istiyorum. Gayret bizden, başarı Allah'tandır. Güngör KÜPELİ THE LITERARY ART OF EQUIVOCAL ALLUSION AMONG MUHASSINAT-I LAFZIYYE RELATING TO THE SCIENCE OF ELOQUENCE IN KUR'AN-I KERİM The equivocal allusion which is in the meaning of similarity of two things in the dictionary expresses the wording art which is made by means of using the words with different meanings and with the same or similar writings or pronunciations (voices) in both verse and prose as a literary term. Some of eloquence scientists call this art as tecnis, tecanus and mucanese as well.It is necessary to have a similarity between at least two words for having the equivocal allusion in the expression. The formation of these words by adding the affixes to the word roots or being nouns or verbs do not change the situation in any manner. Similarity of the words realises in four aspects. These are the a) sort/ type, b) number c) sign d) order of the letters forming the words. The equivocal allusion which is subject to very different classifications in various aspects in the books of eloquence is in general divided into two main parts as the complete equivocal allusion (cinas-ı tamm) and non-complete equivocal allusion (cinas-ı gayr-ı tamm) and studied accordingly. If there is a complete harmony on above-listed four matters among the words forming the equivocal allusion, then this equivocal allusion is called as the complete equivocal allusion and if there is not, then called as non-complete equivocal allusion. These are also divided into some sections among its structure. The main advantage of equivocal allusion is that it arouses the desire to listen in people because the words used in this literary art are similar to each others. Just it presents a different possibility in order to influence the people that are subject to the text not only in the verse but also in the written texts. Expected benefit in the equivocal allusion is provided by the complete equivocal allusion taking part in the expression in compliance with the situation of the person and subject, that is to say speaker, in the situation and position. The equivocal allusion which is the similarity of writing and saying between some words with different meaning is the art of beautifying the expression and gaining the beauty into the expression. It is one of the most important arts of eloquence. It is necessary to have similarity in at least two words to have equivocal allusion in an expression. While equivocal allusion is an art pertaining to words, it is also a sort of literary art that makes contribution to the word in meaning. If the word is beautiful itself, equivocal allusion could not add any beauty to that word, but only using equivocal allusion in a beautiful word could add value to that word too. The equivocal allusion, at the same time, presents very different opportunity to influence the persons drawn attention in the verse and other written texts. This art is also used in the Kur'an verses that are the most beautiful of the words and some peerless example presented for providing us to comprehend delicacy of this art. We could also say that, with the usages existing in Koran verses, equivocal allusion has another characteristic to provide impression and permanence as well. In short, equivocal allusion that is a matter about the vocalic aspect of language is an art which provides the voice repetitions in the best manner and we felt that in the best manner thanks to this kind of art. Because of this reason, the Arabic litterateur used the art of equivocal allusion especially in poetry and thus tried to influence the people. We gathered together the verses of Kur'an-ı Kerim with equivocal allusion in a study by means of preparing this thesis. I want to especially state that I am very thankful and grateful to Mr. Assist. Prof. Dr. Nusrettin BOLELLI who is valuable teacher of me that made some crucial contribution in the process of formation of this thesis with his precious recommendations and corrections. We made efforts, success will come from Allah. Gungor KUPELI