Duyun-ı umumiye mevzuatı’da bulunan belge yönetimi konulu maddelerin değerlendirilmesi: Rehber-i muamelat

Abstract

Osmanlı Devleti’nin uluslararası bir problem haline gelen dış borçlarına çözüm bulmak amacıyla 1881 yılında Duyun-ı Umumiye-i Osmaniye İdaresi kurulmuştur. Duyun-ı Umumiyei Osmaniye İdaresi’nde görevli memurlarının vazifeleri ve tuz, müskirât, resm-i damga, tütün, ipek öşrü, av vergisi, kara ve deniz avcılığı bedelleri ile tönbeki satışı gibi işlemlere dair olan kanun, nizamat, talimat, şartname, kararname, tarifname mukavelenameleri Rehber-i Muamelat isimli kitapta ve zeylinde yayınlanmıştır. Rehber-i Muamelat, hem mülga Rüsum-ı Sitte İdaresi’nin kuruluşuna kadar Rüsumat Emanet-i Celilesi makamından yazılan hem de Duyun-ı Umumiye-i Osmaniye İdaresi’nin kuruluş tarihinden 22 Şubat 1306’ya değin Rüsum-ı Sitte ve Duyun-ı Umumiye-i Osmaniye İdare-i Merkeziyesinden yazılan mevzuatı içermektektedir. Rehber-i Muamelat zeylinde ise 22 Şubat 1306’dan 1310 senesinin sonuna kadar kaleme alınan mevzuat bulunmaktadır. Söz konusu rehberler çeşitli konulara göre sınıflandırılmış olan on üç babdan oluşmaktadır. Her iki kitapta hem içindekiler sayfası niteliğinde “Muamelat Fihristi” hem de “Muharrerât-ı Umumiye Fihristi” isimli resmi yazıların özetlerini içeren bölümler bulunmakla birlikte, bu resmi yazıların tamamına “Kavanin ve Nizamat ve Talimat ve Muharrerât-ı Umumiye” başlıklı bölümde yer verilmiştir. Rehberin zeyli, Rehber-i Muamelat’la aynı şekilde düzenlenmiştir ancak Rehber-i Muamelat’ın birinci babının üçüncü kısmına ve üçüncü bâbının dördüncü kısmına ait kısımlar bu zeyle dâhil edilmemiştir. Söz konusu rehberde ve zeylinde Duyun-ı Umumiye-i Osmaniye İdaresi’nin faaliyetleri sırasında üretilen belgelerin üretiminden, saklanmasına kadarki süreç içerisinde uygulanması istenen belge yönetimine dair kısımlar da bulunmaktadır. Bu çalışmada 1862-1891 yıllari arasinda, Rehber-i Muamelat’ın dokuzuncu babında “Kuyûdât ve muharrerât ve tezâkir ile leffiyâtının sûret-ı kayd ve tahrîr ve ahz ve teslîm ve hıfzı ve tahrîrât ve telgrafla olunacak muhâberât mu’amelâtı” ismiyle yayınlanan birinci ile “Muharrerât ve masraf pusulaları ve tuz ihbârnâmeleriyle emânât ve evrâkı masruf-ı tezâkir koçanı denklerinin ve evrâk-ı sâirenin sûreti irsâli mu‘âmelâtı” isimli ikinci kısımlar, kurumların faaliyetleri sonucu ürettikleri belgeleri, üretim aşamasından itibaren, belirli standartlara göre değerlendirmek, düzenlemek, ayıklamak ve hizmete sunmak için gerçekleştirilen faaliyet ve teoriler bütünü anlamına gelen belge yönetimi açısından değerlendirilecektir.