Doğu Karadeniz'de Geleneksel Dokumacılık: RİZE KETEN BEZİ (FERETİKO) VE SOSYO-EKONOMİK ETKİLERİ

Abstract

Kenevir (kendir) tarımı, Rize ve Trabzon çevresinde binlerce yıllık uzun bir geçmişe sahiptir. Sınâi bir bitki olan kenevirin liflerinden ise geleneksel keten bezleri dokunurdu. Bu şekilde, yıllık yaklaşık 100-150 bin top keten bezi üretilirdi. Rize keten bezi, büyük bir şöhrete de sahipti. Nitekim, yeniçeriler, saray mensupları ve hatta Osmanlı padişahları, bu bezden yapılmış iç çamaşırı ve elbiseler giyerlerdi. Diğer yandan, İstanbul Tersanesi (Tersane-i Âmire) ve Osmanlı Donanması'nın ihtiyacı olan kendir bezleri, üstüpü, urgan, sicim, ip ve halat gibi malzemeler de yöreden gönderilirdi. Rize ve civarında imal edilen keten bezleri, yöre halkının giysi ihtiyacını karşılamakta ve ayrıca Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşitli bölgelerine ihraç edilmekteydi. Bez, serinletici özelliğinden dolayı, özellikle sıcak bölgelerin halkı tarafından rağbet görmekteydi. Nitekim, önemli miktarda keten bezi, Irak, Suriye, Hicaz, Mısır ve Yemen gibi vilayet ve bölgelere ihraç edilmekteydi. Dolayısıyla bu sektör, bir çeşit "ticari dokumacılık" özelliğine sahipti ve yörede geniş ölçekli ve bölgeler arası ticarete dönük bir üretim vardı. Keten dokumacılığı, Rize ve Trabzon çevresinin en önemli yerel sanayi dalı ve ayrıca halkın da başlıca geçim kaynaklarından biri hâline gelmiştir. Ancak, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bol ve ucuz pamuklu dokumaların yaygınlaşmasıyla birlikte, kendir dokumacılığı eski önemini yitirmeye başlamıştır. Kendir ziraatı ve dokumacılığından günümüze miras kalan bazı folklorik unsurlar ve sosyo-kültürel kalıntılar da vardır. Örneğin, Rize ve çevresindeki bazı köy ve aile isimleri, kendir ziraatı ve dokumacılığıyla ilgilidir. Sektör ayrıca kasarcılık ve boyacılık gibi işkollarını da beraberinde getirmiştir. Bu yönleriyle keten dokumacılığı, Rize ve çevresindeki toplumsal hayatı da şekillendiren önemli bir kültür unsuru hâline gelmiştir. Makale, keten bezinin üretim ve ticareti ile yörenin sosyo-kültürel hayatına etkilerini incelemektedir