İtikadi İslam mezheplerinde ruh kavramı

Abstract

İtikadi İslam Mezheplerinde Ruh Kavramı adlı çalışmamızın giriş bölümünde, ruh kavramının etimolojik tahlili, Kur'an'da ve hadislerde ruh kavramının kullanılışı ve bu kavrama yüklenen çeşitli anlamları inceledik. Kuran ve Sünnet, bu kavramlarla ilgili kesin ve açık bir tanımlama yapmaz; bu nedenle, Müslüman ilim adamlarının bu meselelerdeki görüşlerinin pek çok noktada başka bir takım kaynakları olduğu anlaşılmaktadır. Müslüman düşünürler, ruh ile ilgili konuları ele alırken, dînî naslardan hareket etseler bile, başka bir takım faktörler de, onların bilimsel ve entelektüel faaliyetlerini belirlemiştir. İslam'ın geldiği kültürel ve beşeri coğrafya, kadîm kültürlerin varisi olan ve en ilkel dinlerden, en gelişmiş felsefelere kadar düşünce sistemlerinin şu veya bu şekilde etkilerini sürdürdükleri bir ortamdı. Binaenaleyh, Müslümanların ruh-nefs konusunu ve bundan ortaya çıkan bazı inanç problemlerini ele alışlarında bu kültürlerden ve felsefelerden ne ölçüde etkilendiklerinin araştırılması, doğru ve sağlıklı bir sonuca ulaşabilmek için büyük öneme sahip olduğu gibi, bu bağlamdaki tartışmaların çerçevesinin anlaşılmasına da katkı sağlayacaktır. Bu nedenle birinci bölümde, bu kavramların İslam öncesi din ve kültürlerde nasıl ele alındıklarını inceledik. Bu kapsamda, Eski Mısır inançlarında, Hint dinlerinde, Grek felsefesinde; ikinci olarak da Yahudilik ve Hıristiyanlık gibi semavi dinlerde bu kavramların kazandığı anlamları tespit ettik. İslam kelam ekollerinde ruh ve bununla ilgili pek çok meselenin ele alınışı, bunların tartışılması ve bunlara belirli nazariyelerin dayandırılması, büyük ölçüde kadim kültür ve felsefelerle ilişkili olduğunu müşahede ettik. Başka bir ifadeyle, bu kültür ve felsefelerdeki nefs-ruh görüşleri ve tasavvurları, gerek felsefe kanalıyla, gerekse halk inançları veya başka bir takım yollarla İslam düşüncelerinde de varlıklarını sürdürmüşler ve en önemlisi dînî metinleri yorumlamada belirleyici bir faktör olarak Müslüman düşünürleri etkilemişlerdir. Çalışmamızın ikinci bölümünde ise, İslam'da ruh telakkilerini araştırdık. Bu bağlamda, öncelikle üzerinde durduğumuz konu, İslam öncesi Arapların şiir ve edebiyatlarında ruh ve nefs ile ilgili kavramların kullanılışı ve bunlara ne gibi anlamlar yüklediklerinin araştırılmasıdır. İslam öncesi Arapların tasavvurlarının ve dünya görüşlerinin şu veya bu şekilde dînî metinleri anlama ve yorumlamada çok önemli bir role sahip oldukları bilinen bir husustur. Bunun ardından, İslam düşünce ekollerinde bu meselenin nasıl ele alındığını araştırdık. Bu bağlamda, özellikle İslam filozofları ve sûfîler, ardından Selefîlik, Mutezile, Ehl-i Sünnet gibi kelam ekolleri, kısmen de Şia'nın görüşlerini ele aldık. Üçüncü bölümde ise, Ruh inançlarından kaynaklanan bir takım sorunları inceledik. Bu bağlamda, ele aldığımız başlıca problemler arasında, ruhun kıdemi meselesi, tenasüh ve bunların çeşitli kültürlerde nasıl yorumlandıklarını sayabiliriz.

At the introduction of this study, which is entitled ''The Notion of Spirit According to Islamic (Doctrinal) Sects', we examined the etymology of the concept of spirit, and its use in Qur'an and Hadith, and various meanings attributed to this concept. Since Qur'an and Sunna did not give any definite and clear definition concerning to this concept; it seems that much of the views of Islamic scholars on this issue come from other sources. It is true that they used the basic religious texts in studying the spiritual matters; but the other factors were also influential on their scientific and intellectual activities. Islam came in an environment in which the ancient cultures and philosophies were very influential; therefore in order to understand the subject matter and reach reliable conclusions, it is necessary to find out the effects of those cultures on Muslim scholars' views about spirit. For this reason, in the first section, we analysed how these concepts were dealt with in the pre Islamic religions and cultures. In this connection, firstly we established the meanings of these concepts in the beliefs of ancient Egypt, Hindu religions, Greek philosophy; and secondly in Judaism and Christianity. We saw that in dealing with spirit and related issues, Islamic theological schools were influenced by ancient culture and philosophies. In the second section of our study, we analysed the conceptions of spirit in Islam. In this connection, first of all we investigated the use of the terms spirit and soul as well as their meanings in the pre Islamic literature and poetry of Arabs. Its known that the conceptions of Arabs in the pre Islamic era, played an important role in understanding the religious texts. After that we examined the approach of Islamic schools of thought to this matter. In this context, we examined the views of Islamic philosophers and sufis first, then the views of Salafis, mutazilis, Ahl al-sunna (Maturidites, Ash'arites) and the Shi'a. In the third section, we analysed some problems originated from beliefs of spirit; such as the eternity of spirit, the transmigration of souls (metempsychosis) and how these matters are dealt with in various cultures.