Cüveynî’de İlliyet Teorisi

Abstract

Bu tezimizde, Cüveynî‟nin illiyet anlayışını iki düşünsel döneme ayırarak tartışmaktayız. Bunlardan biri, her ne kadar ontolojik anlamda nedenselliği kabul etmese de kıyâsu'l-ğâib ale'ş-Ģâhid yöntemini kullandığından dolayı epistemolojik nedenselliği kabul ettiği dönem; diğeri ise âlemdeki benzerlik iliĢkisi üzerine kurulu olan kelâmî tüm yöntemleri eleĢtirdiği dönemdir. Ġlk dönemde Cüveynî, fâil-i muhtâr ilah anlayıĢını daha güçlü bir Ģekilde ortaya koymak için illet-malül ilişkisini hâl teorisi üzerine bina etmektedir. Ne var ki hâl teorisi fâil-i muhtâr ilâh anlayıĢına uygun bir teori değildir. Çünkü teori, âlemde algıladığımız kavramlar ile onların hakikatleri arasında zorunlu nedensel bir ilişkinin varlığı iddiasını taĢımaktadır. Oysa fâil-i muhtâr ilah anlayıĢı âlemdeki hiçbir zorunluluğu kabul etmemeye dayalı bir anlayıĢtır. Hâl anlayıĢını fâil-i muhtâr ilah anlayıĢı içerisinde savunmak için Cüveynî her ne kadar hâlleri varlık ve yoklukla nitelenemeyen itibarlar olarak görse de nihayetinde teorinin fâil-i muhtâr ilah anlayıĢına uygun olmadığı kanaati Cüveynî'nin bu teoriden vazgeçmesine neden olmuĢtur. Cüveynî daha sonra, kelamda bir dönemi sona erdirecek olan yöntem eleĢtirilerinde bulunmuĢtur. Bu eleĢtirileriyle o, âlemde herhangi Ģekildeki bir nedensellik ile fâil-i muhtâr ilah anlayıĢının ortaya konamayacağını iddia etmiĢtir. Zira Allah âlemi yoktan yarattığı için, Allah ile âlem arasında varlıkta ortak olma dıĢında herhangi bir konuda ortaklık söz konusu değildir. Bu durumda Allah hakkında kullandığımız herhangi bir kavramın âlemden idrak ettiğimiz kavramlarla ortak olduğunu iddia edemeyiz. Cüveynî'nin bu eleĢtirileri kelam tarihinde çok önemli sonuçlar doğurmuĢtur. Daha önce âlemdeki zorunluluklardan yola çıkarak ilkeler belirleyen ve bu ilkeler üzerinden metafizik hakkında iddialarda bulunan akıl, bundan sonra âlemin indeterminist yapısını çeliĢmez zorunlu bir ilke olarak belirleyip bunun üzerine metafizik hakkında söz söyleme imkânına sahip olmuĢ ve fiziksel indeterminizm tüm kelam disiplininin vazgeçilmez ilkesi haline gelmiĢtir. veynî, Kıyâsu'l-ğâib 'ale'Ģ-Ģâhid, Fâil-i muhtâr, Hâl, Ġllet-Mâlûl ve Ġlliyyet.

In the present thesis, Juwayni‟s understanding of causality is evaluated with regard to his two distinct eras of thought. In the first of these, although he rejects an ontological causality, he accepts an epistemological causality on the basis of anology from that which is perceivable to that which is imperceptible (qiyas al-ghaib ala al-shahid). In his second era, he criticizes all theological methods that depend on resemblance. During his former era, Juwayni bases the relation between cause and effect on the theory of states (ahvâl) to put forth a stronger understanding of an omnipotent God (al-fail al-mukhtar). However the theory of states is not a suitable theory for an understanding of an omnipotent God. This is because this theory entails that there is a neccessary causal relation between the concepts we perceive in this world and their realities; whereas an omnipotent God concept rejects any idea of neccessity within the world. Although Juwayni considered the states as aspects that are unqualified as existant or nonexistant, he was compelled to abandon this theory as it was not suitable for an omnipotent God concept. Later, Juwayni‟s methodological criticisms would end and era of the Kalam. With his criticisms he claimed that any kind of causality would contradict the concept of an omnipotent God. This is because there is nothing common between God and the World other than existence since God has created the world ex nihilo. Thus we can not claim that there is an association between a concept we have aquired from this world and a concept we use about God. These criticisms of Juwayni had significant effects in the history of Kalam. The intellect deriving metaphysical claims from logical neccessities which have been deduced from the neccessities of the world, can now base its metaphysical claims on the neccessary principle of indeterminism in the world and this physical indeterminism has become an indespensable tenet of the whole Kalam discipline. Key Words: Juwayni, Qiyas al-ghaib ala al-shahid, Omnipotent God, State (Hâl), Cause and Effect (Ġllet-Mâlûl) and Causality.