Mücadele ve Haşr sûrelerinin meânî ilmi açısından tahlili

Abstract

Mücadele ve Haşr sûrelerinin meânî ilmi açısından tahlili Bu tez, Mücâdele ve Haşr sûrelerinin meânî ilmi çerçevesinde analizini konu edinmektedir. Çalışma, giriş, üç bölüm ve sonuç kısımlarından oluşmaktadır. Giriş bölümünde, araştırmanın amacı ve önemi ortaya konmuş, takip edilen yöntem açıklanmış ve başlıca başvurulan kaynaklara değinilmiştir. Ayrıca Mücâdele ve Haşr sûrelerinin genel özellikleri ile belâgat ilminin kapsamı üzerinde durulmuş; bu çerçevede belâgatın alt dallarından biri olan ve çalışmanın temelini oluşturan meânî ilmine dair ön bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde, meânî ilminin temel konuları olan haber, muktezâ-yı hâl, müsned ve müsnedün ileyh, ta‘rîf ve tenkîr, takdîm ve te’hîr, hazf ve zikr başlıkları altında teorik çerçeve çizilmiş, ardından bu konularla ilgili sûrelerde tespit edilen örneklerin üzerine edebî tahliller yapılmıştır. İkinci bölümde, inşâ ve kısımları ele alınmış; inşânın talebî ve gayr-ı talebî olmak üzere iki ana grubu üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda emir, nehiy, istifhâm, nidâ ve temennî gibi alt başlıklar açıklanmış, sûrelerde geçen örnekler tespit edilerek bu örneklerin edebî işlevleri analiz edilmiştir. Üçüncü bölüm, belâgatın ifade üsluplarından olan kasr, fasl–vasl, îcâz, itnâb ve musâvât konularını kapsamaktadır. Her bir başlık altında ilgili kavramsal çerçeve ortaya konmuş, Mücâdele ve Haşr sûrelerinden elde edilen örnekler ışığında bu üslupların kullanım biçimleri ve edebi yönleri değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde ise yapılan analizler neticesinde ulaşılan genel değerlendirmelere ve çalışmanın ortaya koyduğu katkılara yer verilmiştir.

Analysis of surah al-mujadilah and al-hashr in terms of meani science This study focuses on the analysis of Surahs Al-Mujadila and Al-Hashr within the framework of Meanī (the science of meaning), a principal branch of Arabic rhetoric (Balāgha). The research comprises an introduction, three chapters, and a conclusion. The introduction outlines the aim and significance of the study, describes the methodology employed, and lists the primary sources referenced. It also presents an overview of Surahs Al Mujadila and Al-Hashr, along with a preliminary discussion of the field of rhetoric;special emphasis is placed on the science of Meānī, which forms the foundational basis of this study. The first chapter establishes the theoretical framework of Meānī science, addressing key topics such as khabar (news), muqtadā al-ḥāl (contextual appropriateness), musnad and musnad ilayh (predicate and subject), ta‘rīf and tankīr (definiteness and indefiniteness), taqdīm and ta'khīr (preposing and postponing), ḥadhf and dhikr (elision and mention). Literary analyses are then conducted based on examples identified in the aforementioned surahs that correspond to these concepts. In the second chapter, the study delves into the various types of inshā’ (performative speech), concentrating on its two principal categories: ṭalabī (demand-based) and ghayr ṭalabī (nondemand-based). Subtopics such as imperative (amr), prohibition (nahy), interrogation (istifhām), exclamation (nidā’), and wish or hope (tamannī) are explored. Examples from the Surahs are analyzed, with particular attention paid to their literary functions. The third chapter addresses expressive rhetorical styles including qaṣr (restriction), faṣl–waṣl (disjunction–conjunction), ījāz (brevity), iṭnāb (expansiveness), and musāwāt (equivalence). For each theme, the conceptual framework is presented, and drawing upon examples from Surahs Al-Mujadila and Al-Hashr, the modes of usage and literary dimensions of these styles are evaluated. The conclusion synthesizes the general findings derived from the analyses and highlights the contributions this study brings to the field.