Horasan Mu’Tezilesi ve Ebu’l-Kasım El-Ka’bi’nin hayatı

Abstract

İslam Mezhepleri tarihine bakıldığında İslam düşünce sisteminin teşekkülünde çok önemli bir yere sahip olan fırkalardan birinin de Mu‘tezile olduğu görülür. Mu‘tezile’nin ne zaman, hangi şartlarda ve nerede ortaya çıktığı tartışmalı bir mevzudur. Klasik kaynaklarda Basra ve Bağdat kollarına ayrılmış olduğu zikredilen Mu‘tezile’nin Horasan bölgesinde ne zaman var olmaya başladığı, bölgede kimler tarafından temsil edildiği, ne zamana kadar var olmaya devam ettiği açık bir şekilde zikredilmemektedir. Mu‘tezile ile ilgili yapılan akademik çalışmalarda da Bağdat ve Basra bölgesi dışında mezhebin yayılma sürecinin ve etkilerinin tam olarak ortaya konamadığını görülmektedir. Oysa Mu‘tezile hem İran, Yemen, Mısır üçgeninde hem de Horasan bölgesinde çok mühim tesirler uyandırmış, birçok taraftar toplamış hem de bölge siyasetinde çok önemli izler bırakmıştır. Yaptığımız çalışmalarda Mu‘tezile’nin Bağdat ve Basra ekollerinin yanında Horasan bölgesinde de yeni ve farklı sayılabilecek nitelikte fikri açılımlar sağlamış olduğunu tesbit ettik. Bu sebeple çalışmamızda Horasan bölgesindeki Mu‘tezile hareketinin yayılma sürecini ve bölgedeki etkilerini ortaya koymaya çalıştık. Ayrıca bölgedeki en önemli isimlerden biri olan Ebu’l-Kâsım el-Ka‘bî’nin çok önemli bir âlim olduğunu zamanının en büyük âlimi olarak kabul edildiğini ve Mu‘tezile’nin bölgedeki yayılma sürecine çok büyük katkısının olduğunu fark ettik. Bu nedenle Horasan bölgesini ve Ebû’l-Kâsım el-Ka‘bî’nin hayatını araştırmamızın merkezine aldık. Bugün varlığını devam ettirmeyen Mu‘tezile’nin geçmişte İslam düşüncesine çok büyük katkılar sağlamış olduğu bilinen bir gerçektir. Mu‘tezile’nin Bağdat ve Basra dışında da çok önemli bir tesir alanının olduğu kaynaklarda belirtilmektedir. Ancak bu etkinin nerede, nasıl ve hangi boyutlarda gerçekleştiği, mezhebin kimler tarafından nerelerde temsil edildiği net bir şekilde ortaya konamamıştır. Mu‘tezile’nin Horasan bölgesindeki varlığının boyutlarını tesbit etme gayretinin bir neticesi olan bu çalışmamızın, bölgede hakkında yapılacak diğer çalışmalara da katkı sağlaması bakımından önemli olduğu kanaatindeyiz.

The school of rational and in some senses, liberal theologians known collectiveley as the mu’tazila attracted the attention scholars during the nineteenth and twenteenth century, because they seemed to be closer to the scholars than the dominant sunnite theology of later times. This interest was justified that the mu’tazila were ratianol and liberal. İt can now be seen that their contrubution to the development of islamic thought was of the the highest importance. Whether wasil and amr İbn Ubayd can be considered mutezilites or not, it is clear that their contrubution to the devlelopment of İslamic thought was slight comopared with that is, the generation of Bishr İbn al-Mu‘temir and Abul Hudhayl and the following generation, with the addition of Al-Jubbai, Abu- Hasim and Al-Ka‘bî. we must admit that they made a contrubution of profound importance to the growth of islamic theology. Later mu’tezilites may have exaggerated the uniquenness of these men and may have belittled the work of other early mutakallimun whom they were not prepared to accept as mu‘tazilites and it has to be remembered that most of our information on such matters comes from mutazilite or mutazilite influenced sources.