Kastamonulu Kadı Musa'nın Hedîyetu’l-İhvân ve Atîyetu’s-Sıbyân adlı eseri (İnceleme tenkitli metin-dizin)

Abstract

Son yıllarda Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış dinî içerikli mensur eserler hem dil tarihi hem de dinî kültür açısından dikkat çeken çalışma alanlarından biri hâline gelmiştir. Bu eserler yalnızca dönemlerinin dinî düşüncesini değil, aynı zamanda halkın anlayabileceği dilde yazıldıkları için Türkçenin din dili olarak kullanımını gözler önüne sermektedir. Bu tür metinler, söz varlığı, anlatım biçimi ve dil yapısı açısından dilin gelişimine ışık tutmakla kalmaz; aynı zamanda İslam ilim geleneği içerisinde Türkçenin kullanımı hakkında da önemli veriler sunar. Bu çalışmada, Hanefî fıkhının temel esaslarını halkın anlayabileceği bir üslupla aktaran Hedíyetü’l-İĥvān ve ʿAšíyetü’ŝ-Ŝıbyān adlı eser 17. yüzyıla ait fıkıh yazması ele alınmıştır. On bir farklı nüshası bulunan eserin en eski ve sağlam olan nüshası esas alınarak tenkitli metni oluşturulmuş; ayrıca yazmanın dil, imlâ, söz varlığı ve şekil özellikleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Eser hem içerdiği fıkhî bilgiler hem de dil özellikleri açısından dönemin ilmî ve kültürel yapısını yansıtan önemli bir kaynaktır. Bu tez çalışması; Giriş, İnceleme, Tenkitli Metin, Dizin ve Sonuç olmak üzere beş ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde dönem fıkıh yazmaları genel hatlarıyla ele alınmış; İnceleme bölümünde dil bilgisel çözümlemelere yer verilmiştir. Metin bölümünde Tenkitli Metin yapılmış; Dizin bölümünde metindeki kelimeler anlamları ve kökenleriyle sunulmuştur, Sonuç bölümünde ise eserin dil özelliklerini, dizini ve zengin söz varlığını değerlendirmiştir.In recent years, religious prose texts written in Ottoman Turkish have emerged as significant areas of study in terms of both linguistic history and religious culture. These works not only reflect the religious thought of their time but also demonstrate the use of Turkish as a language of religion, as they were composed in a style accessible to the general populace. Such texts shed light on the development of the Turkish language through their vocabulary, narrative style, and linguistic structure, while also offering valuable insights into the use of Turkish within the Islamic scholarly tradition. This dissertation focuses on a 17th-century Islamic legal manuscript titled Hedíyetü’l-İĥvān ve ʿAšíyetü’ŝ-Ŝıbyān, which conveys the fundamental principles of Hanafī jurisprudence in a language comprehensible to the lay audience. Among the eleven known copies of the manuscript, the oldest and most reliable one has been selected as the base text for the critical edition. The thesis includes a detailed analysis of the manuscript's language, orthography, vocabulary, and formal features. As a source, the work is of great importance in reflecting both the legal knowledge and the intellectual-cultural context of its time. The dissertation is structured in five main sections: Introduction, Analysis, Text, Glossary and Result. The Introduction provides a general overview of jurisprudential manuscripts from the period. The Analysis section offers linguistic and grammatical examinations. The Text section presents a full transliteration of the manuscript, while the Glossary includes all words in the text along with their meanings and etymological origins. In the conclusion, evaluated the work's language features, index and rich vocabulary.