19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında Özbekistan’ın sosyal ve ekonomik tarihi

Abstract

Çalışmada 19. Yüzyıl sonu ile 20. Yüzyıl başı Özbekistan sosyo- ekonomik yaşamı konu edinmektedir. Maveraünnehir coğrafyasında yaşayan Müslüman Türk toplulukları X. ve XI. yüzyıllardan başlayarak bölgede tarıma ve transit ticarete dayalı sosyo- ekonomik bir toplumsal yaşam inşa edilmişti. Türkistan kültürel ve bilimsel birikim olarak hatırı sayılır bir aksiyon kabiliyetine haiz olmakla birlikte, maalesef güçlü bir siyasal organizasyon imkânından mahrumdu. Kuzeyde gelişen Çarlık Rusya’sı hâkimiyet alanını Türkistan aleyhine genişletmeye başlamıştı. Bölgeye Rus ilgisi tarımsal üretimin canlı ve artırılabilir oluşu şeklinde başlayarak, zamanla yer altı zenginlikleri ve ucuz iş gücü kaynakları doğru evirilmiştir. Bölgenin Rus kontrolüne geçmesiyle Türkistan’ın ürettiği ekonomik değerlerin tasarrufu ve tüketimi de Çarlık Rusya’sının kontrolüne geçti. Türkistan’daki halklar 19. Yüzyıl değişen ve gelişen dünyasında klasik üretim tarzlarının toplumsal ihtiyaçlara cevap veremediğinin tespitiyle eğitim alanın yenilik hareketi olarak başlayan cedidizm cereyanı toplumsal alanlarını etkilemiş ve üretim tarzını geliştirmiştir. Hızlı gelişen bir hareket olmasına rağmen ceditçilik hareketi Bolşevik ihtilallar sırasında pasivize edilmiştir. Çalışmamız, beş ana başlık altında toplanmıştır. Birinci başlık altında Özbek ismi, sınırları ve coğrafyası hakkında çok kısa bir şekilde söz edilmiştir. İkinci başlık altında ise Özbekistan’ın sınırları içerisinde vuku bulan İslami ilk kabul eden Türk devleti olan Karahanlılar döneminden başlayıp, Harzemşahlar, Moğol İstilası ve sonrası, Timurlular Dönemi incelenerek bu halklara ait sosyo-ekonomik düzenleri gözden geçirilmiştir. Daha sonra 16. Yüzyıl ve 19. Yüzyılın ilk yarısına ilişkin Özbekistan sınırları içerisinde ortaya çıkmış olan hanlıkların sosyal ve ekonomik durumu gözden geçirilmiş ve bu hanlıkların Rus ordusu tarafından istilası hakkında bilgi verilmiştir. Kalan iki başlıktan ilki 19. Yüzyıl sonu Rus istilasından sonra Orta Asya’da sosyal ve ekonomik yaşam incelenmiştir. Son bölüm olarak, 20. Yüzyıl başında Türkistan ve hanlıkların sosyo-ekonomik durumu çalışılmıştır. RÉSUMÉ L’etude porte sur la vie socio-économique de l’Ouzbékisatan au debut du 19ème et à la fin du 20ème siéecle. À partir du 10ème et 11 ème siécle,la comunauté turque musulmane vivant en Maveraünnehir ont commencé l’agriculture dans la région et le commerce de transit fondée sur la vie sosio-economique. Le Turkestan,malgré sa remarquable connaissance culturelle et scientifique comme ayant la capacité d’une action, a été malheureusement privé d’une organisation politique puissante. Au nord la Russie tsariste qui se développait, commancait à augmenter son surface de domination contre le Turkestan. L’intérêt de la Russie pour la région, en comencant par créer une entreprise agricole tout en améliorant ses producitons, a par la suite evolué vers les richesses souterraines et les sources de main-d’oeuvre bon marché. Le passage de la région sous-controle de la Russie a conduit au fait que le Turkestan abondonne la consomation et la production de ses valeurs économiques à la Russie tsariste. Au 19 ème siécle dans le monde qui change et qui se developpe, le peuple de Turkestan en remarquant que les productions de style classique sont incapable de répondre aux besoins, a commencé à développer son style de production et le cedidizm, vue comme le nouveau acte du champs de l’education, et influant dans le domaine soicial. Malgré qu’il est un mouvement en pleine croissance, Ceditçilik a été passivizé au cour de la révolution bolchevique. Nos études sont regroupées sous cinq rubriques principales. Sous le premier titre le nom ouzbeks, ses frontières et sa géographie ont été evoqué d’une manière courte. sous le second titre, tout en comencant par les périodes de karakhanides, l’Etat turc qui accepte en premier l’İslam dans les frontières de l’Ouzbékistan et en passant par les Harzemşahlar, l’invasion mongole et plus tard, et en examinant la période de Timourides, nous révisons pour ces peuples des modèles sosio-economique les appartenant. Plus tard, nous parlons des cas sosial et economique de khanat intervenues vers la moitié du 16 ème et 19 ème siécle dans les frontières de l’Ouzbékistan, et nous donnons une information sur l’envahissement de l’armé russe sur les Khanats. Et dans le premier de deux titres restants,nos analysons la vie sociale et economique en Asie centrale à la fin du 19 ème siécle après l’invasion russe. Et ainsi dans le dernier cahpitre, nous nous sommes intéressé au cas sosio-economique de Turkestan et le Khanat au début du 20 ème siécle.