Yapay zeka ve etkileşim paradigmaları bağlamında kullanıcı arayüzlerinin evrimi ve kullanıcı deneyimi üzerindeki etkileri

Abstract

Bu çalışma, üretken yapay zekâ (AI) teknolojilerinin kullanıcı deneyimi (UX) ve iletişim tasarımı üzerindeki etkilerini incelemektedir. Dijitalleşmeyle birlikte kullanıcıların teknolojiden beklentileri çeşitlenmiş; ChatGPT gibi doğal dil işleme (NLP) yeteneğine sahip araçlar, daha akıcı ve anlamlı etkileşimler sunarak bu dönüşümde önemli rol oynamıştır. Araştırma, bu etkileşim biçimlerindeki değişimi anlamayı ve değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Tez dört bölümden oluşmaktadır: İlk bölümde, kullanıcı arayüzlerinin komut satırı arayüzlerinden (CLI) grafiksel kullanıcı arayüzlerine (GUI) ve üretken yapay zekâ tabanlı sistemlere evrimi; ikinci bölümde, modern etkileşim modelleri bağlamında ChatGPT’nin UX ve etkileşim tasarımındaki yeri ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, temel araştırma sorusu olan “ChatGPT’nin kullanılabilirlik ve erişilebilirlik sorunları nelerdir ve bu sorunların çözümü kullanıcı deneyimini nasıl iyileştirebilir?” ile birlikte alt araştırma soruları olan “ChatGPT'nin kültürel ve dilsel farklılıklara adaptasyonu ile kullanıcıların insan benzeri etkileşim beklentileri nasıl optimize edilebilir?” ve “ChatGPT tarafından üretilen bilgilerin doğruluğu ve güvenilirliği nasıl artırılabilir ve kullanıcıların çıktılar üzerinde doğrudan düzenleme yapma ihtiyacı nasıl karşılanabilir?” sunulmuş; tezde kullanılan nitel araştırma yöntemi olarak kullanılabilirlik testi açıklanmıştır. Kullanılabilirlik testi, Galatasaray Üniversitesi İletişim - Halkla İlişkiler programında öğrenim gören, 18–24 yaş aralığındaki 10 öğrenci ile yürütülmüştür. Katılımcılar, amacına yönelik örnekleme yöntemiyle seçilmiş; test, halkla ilişkiler bağlamına uygun beş görev ve “düşünerek sesli düşünme” protokolü ile gerçekleştirilmiştir. Dördüncü olan son bölümde ise kullanılabilirlik testinde elde edilen bulgulara yer verilmiş, sonrasında tematik analiz yöntemiyle elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Bulgular, katılımcıların GUI’lere dair farkında olmadıkları bazı beklentilerin, üretken yapay zekâ ile etkileşim sırasında ortaya çıktığını; yanıtların açıklığı, güncelliği, bağlamsal sürekliliği, kültürel/ dilsel duyarlılık ve bilgi güvenilirliği gibi unsurların öncelikli olduğunu göstermiştir.This study examines the effects of generative artificial intelligence (AI) technologies on user experience (UX) and communication design. With digitalization, users’ expectations from technology have diversified; tools with natural language processing (NLP) capabilities, such as ChatGPT, have played a significant role in this transformation by offering more fluent and meaningful interactions. The research aims to understand and evaluate these changing forms of interaction. The thesis consists of four chapters: The first chapter discusses the evolution of user interfaces from command-line interfaces (CLI) to graphical user interfaces (GUI) and AI-based generative systems. The second chapter addresses the role of ChatGPT in UX and interaction design within the context of modern interaction models. The third chapter presents the main research question, “What are the usability and accessibility challenges of ChatGPT, and how can solving these challenges improve the user experience?” along with sub-questions: “How can ChatGPT’s adaptation to cultural and linguistic differences and users’ expectations for human-like interaction be optimized?” and “How can the accuracy and reliability of information generated by ChatGPT be improved, and how can users’ needs for direct editing of outputs be addressed?” The qualitative research method used in the study, usability testing, is also explained. The test was conducted with 10 students aged 18–24 enrolled in the Public Relations program at Galatasaray University. Participants were selected through purposive sampling, and the test was carried out with five public relations–oriented tasks using the “think-aloud” protocol. The fourth and final chapter presents the findings of the usability test, followed by an evaluation through thematic analysis. The findings reveal that some latent expectations participants had regarding GUIs emerged during interactions with generative AI. Elements such as clarity of responses, up-to-dateness, contextual continuity, cultural/ linguistic sensitivity, and information reliability were found to be of primary importance.