Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra Azerbaycan’da ekonomik gelişme (1989 ve sonrası)

Abstract

Geçmiş yüzyılın son on beş yılında dünya genelinde ekonomik ve politik güç dengelerinin değişmesine neden olan ve mevcut ekonomi teorilerinin çerçevesi dışında gelişme gösteren önemli değişiklikler ortaya çıkmıştır. Eski Doğu Bloğu ülkelerinde yeni ekonomik sisteme geçiş ile beraber, ekonomi teorisi de kriz dönemini yaşamaktadır. Sosyalist ekonomi modelini benimseyen ve dünyanın iki süper gücünden birisi olan SSCB'de ekonominin yıllar itibarıyla nasıl bir seyir izlediği, 1970'li yıllardan itibaren nasıl durgunluğa girdiği ve ekonomik çöküşe neden olan faktörler halen güncelliğini koruyan ve tartışılan konulardandır.1991 yılında SSCB'nin çökmesi ve sosyalist sistemin parçalanması ile bağımsızlığını kazanan cumhuriyetler hazırlıksız yakalandıkları bu yeni mevcut ekonomik ve politik alana uyum sağlamakta bir çok zorluk yaşadılar. Çalışmada, geçiş dönemi ekonomisini yaşayan ülkelerden birisi olan Azerbaycan bu bağlamda değerlendirildi. Yeni ekonomik sisteme geçiş ile beraber yaşanan üretim şokları, hiperenflasyon, işsizlik konuları ve 1995 yılından itibaren başarılı bir şekilde uygulanan IMF ve Dünya Bankası destekli reform programları ve bir petrol üreticisi ülke olarak avantaj ve dezavantajları ele alındı. Çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde SSCB'de sosyalist ekonomi modelinin doğuşu, yıllar itibarıyla gelişimi, merkezi planlı ekonominin üstünlük ve zayıflıkları, tıkanma sürecini hazırlayan faktölerlerin nitelikleri ve Glasnost ve Perestroyka politikaları incelenmiştir. Birinci bölümün son alt bölümünde SSCB'de ekonomik bunalım ve çöküşün cumhuriyetlere etkileri ele alınmıştır. İkinci bölümde eski SSCB cumhuriyetlerinden birisi olan Azerbaycan'ın SSCB içindeki yeri ve önemi, sanayi sektörü ile ilgili bilgi verildikten sonra geçiş dönemindeki genel durumu incelenmiştir. Burada, geçiş döneminin başlangıcında yaşanan üretim şokları, ekonomik ve politik kaos, hiperenflasyon gibi gelişmeler ve daha sonra IMF ve Dünya Bankası destekli reform programları ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Uygulanan reform programlarının makroekonomik sonuçları, enflasyon ve işsizlik, büyüme ve ödemeler dengesi üzerine etkilerini de içerecek bir çerçeve içinde ele alınmıştır. Son olarak, piyasa ekonomisine geçiş sürecini yaşayan bir ülke olan Azerbaycan'ın zengin doğal kaynaklarının aşırı kullanımının ülkenin ekonomik gelişimine etkileri incelenmeye çalışılmıştır. ECONOMIC DEVELOPMENT OF AZERBAIJAN AFTER THE COLLAPSE OF THE USSR AND DURING THE TRANSITION PERIOD. 1. The importance of the economic factors at the collapse of the USSR. -inefficient planned economy; -inadequate or overproduction; -lack of profit motive; -increasing inability to continue the arms race; -periodic famines, poverty, etc. 2. Transition period. -large output shocks; -sharp decrease in purchasing power, hyperinflation; -curtailing long-standing relationships among the countries, suppliers, manufacturers and retailers; -inadequacy or non-existence of the institutional framework and the production and sales network required in the new market-oriented economy. 3. Azerbaijan's economy: until the Soviet regime. -intensive oil extraction in Baku/ Azerbaijan since the second half of the 19th century; -the world's oldest and largest oil producer, Baku's attractiveness and inflows of the international companies by 1900. -Baku's oil accounts for more than 50% of the world's and 95% of the Tsar Russian oil supplies by 1900. 4. Azerbaijan's economy: during the Soviet period (1920-1991). -its role and importance in the USSR; -oil, gas and other important economic sectors: machinery& equipment, chemicals& petrochemicals, cotton, tobacco, grape, wine industry and other industrial sectors; -advantages and disadvantages inherited from the USSR. 5. Azerbaijan's economy: after the collapse and during the transition period (1991-present). -first: output shocks, decrease in PPP, hyperinflation, etc. -later: economic reforms, tight monetary and fiscal policies, inflows of the foreign investors, success of the IMF stabilization program, but inadequacy of the structural reforms. 6. Is oil-based development strategy possible for Azerbaijan? -the growing importance of the oil sector; -the increasing dependence of the non-oil economy on the oil sector; -Azerbaijan's increasing vulnerability by the weakness of the small financial sector (banks, insurance sector, Baku Interbank Currency Exchange and Stock Exchange).