Nasîrüddîn Tûsî’de misal teorisi : Epistemolojik bir inceleme

Abstract

Bu tez, İbn Sînâ’nın İşârât’taki bilgi tanımına göre, hakikatin zihinde temessül etmesi durumunda Fahreddin Râzî tarafından öne sürülen soru/ n/ lara karşılık, Tûsî’nin bu sorunları misal teorisiyle çözme teşebbüsünü konu edinmektedir. İlk bölümde, Tûsî’nin hakikatin temessülüyle kastedilenin misal olduğu; ama bununla hariçtekine herhangi bir yönden benzeyen bir şeyi kastetmediği ortaya konuldu. Bununla birlikte onun, hariçteki nesneden soyutlanarak zihinde oluşan suretin o nesneyle özdeş olup olmadığı sorununu, mantıksal bir düzlemde kalarak nasıl çözüme kavuşturduğuna yer verildi. İkinci bölümde ise aklî suretin, zihindeki bulunuşu itibarıyla ontolojik yapısının ne olduğu ve fertlere yüklemlenebilir bir anlamın yani tümelliğin kendisine nispet edilip edilemeyeceği gibi sorunlar dile getirildi. Bu minvalde, Tûsî’nin misal anlayışının bir getirisi olarak aklî suretin çift yönlü bir itibara sahip olabileceği yaklaşımı ele alındı ve bu yaklaşımıyla zikredilen sorunların üstesinden gelinip gelinmediği incelendi. Ulaşılan sonuçlarla beraber, misal teorisinin ana kavram ve önermeleri de açıklık kazanmış oldu.

This thesis studies the attempt to solve the problems with the theory of exemplar (mithāl) in response to the problems put forward by Fakhr ad-Dīn ar-Rāzī in case the truth is represented in the mind according to Ibn Sīnā's definition of knowledge in Ishārāt. In the first part, it is revealed that what Tūsī means with the representation of truth is the exemplar (mithāl) but that he did not mean something similar to the outside one in some way. In addition, it is included that how he resolved the problem of whether the image formed in the mind by abstracting from the external object is identical to that object on an epistemological/ logical level. In the second part, the problems are expressed such as what is the ontological structure of the mental form in terms of its presence in the mind and whether a meaning that can be attributed to individuals/ units, that is, universality, can be attributed to it. In this context, as a result of Tūsī's understanding of the exemplar, the approach that the mental form can have a two-way value is discussed and the extent to which he overcame the mentioned problems with this approach is examined. With the results obtained, the main concepts and propositions of the exemplar theory became clear.