Psikososyal faktörlerin iş kazalarına etkileri : imalat sektöründe kesitsel bir araştırma

Abstract

PSİKOSOSYAL FAKTÖRLERİN İŞ KAZALARINA ETKİLERİ: İMALAT SEKTÖRÜNDE KESİTSEL BİR ARAŞTIRMA Amaç: İş sağlığı ve güvenliği; tıp, mühendislik ve sosyal bilimler gibi birçok farklı alanı içeren disiplinler arası bir konudur. Mevcut önlemlerin iş kazalarını azaltmakta yetersiz olduğu göz önüne alınırsa, iş kazaları ve meslek hastalıklarını önleme çalışmalarına disiplinler arası bir anlayışla farklı ve yeni bakış açıları ile bakılması, yeni yol ve yöntemlerin bulunması şarttır. İş kazaları nedenleri üzerine yapılan çalışmalar genelde; ortam koşulları ve çalışanların hataları gibi tek boyut üzerine kurgulanmakta, çalışanların neden hatalı davrandıkları üzerinde fazla durulmamakta, psikososyal etkenler fazla dikkate alınmamakta veya göz ardı edilmektedir. Bu çalışmanın amacı kaza teorilerinde geçen kaza etkenlerinin ve psikososyal risklerin; çalışanlar tarafından bir kaza etkeni olarak algılanıp algılanmadığı tespit etmek, “psikososyal kaza etkenleri” kavramını tartışmaya açarak, kaza önleme çalışmalarına derinlik ve çok boyutluluk kazandırmak, neticede kazaların azaltılmasına katkıda bulunmaktır. Yöntem: Çalışma; nicel araştırma yöntemi olan anket yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiş, sonuçlar SPSS 25 programında analiz edilmiştir. Bulgular: Yapılan çalışma; katılımcıların %85’inin herhangi bir rehberlik ve/ veya psikolojik danışmanlık almadığını, kaza geçirmiş/ şahit olmuş çalışanların iş ile ilgili psikososyal faktörleri önemli ölçüde kaza etkeni olarak gördüğünü göstermiştir. Sonuç: Yapılan çalışmada çıkan sonuçlar, işyerlerinde psikososyal destek ve/ veya psikolojik danışmanlık hizmetleri verilmesinin kazaları azaltmada etkili olabileceğini göstermektedir. ZETvi ABSTRACTvii YENİLİK BEYANIviii KISALTMALARiix ŞEKİL LİSTESİx TABLO LİSTESİxii 1.GİRİŞ1 2.TEMEL BİLGİLER VE LİTERATÜRDEKİ ÇALIŞMALAR7 2.1. Temel Tanımlar7 2.1.1. İş güvenliği7 2.1.2. Meslek hastalığı7 2.1.3. İş kazası7 2.1.4. Ramak kala olay8 2.1.5. Risk8 2.1.6. Tehlike8 2.1.7. Stres8 2.1.8. İş stresi8 2.1.9. Psikososyal risk faktörleri .......………………………………………………9 2.2. Literatürdeki İş Kazaları Nedenleri ve Kaza Etken Teorileri10 2.2.1. Domino teorisi12 2.2.2. Tek etken teorisi13 2.2.3. Çok etken teorisi 13 2.2.4. İnsan faktörleri teorisi …………………………………….…………….13 2.2.5. Kaza/ Olay teorisi 14 2.2.6. Epidemiyoloji teorisi14 2.2.7. Sistem teorisi14 2.2.8. Enerji Teorisi 14 2.2.9. Kombinasyon teorisi15 2.2.10. Organizasyonel Kazalar (The Swiss Cheese) Modeli15 2.3. Psikososyal Risklerin Çalışma Hayatındaki Durumu16 2.4. İş Kaynaklı Psikososyal Riskler18 2.4.1. İşin içeriği19 2.4.2. İş yükü ve iş temposu19 2.4.3. İş programları19 2.4.4. Kontrol19 2.4.5. Çevre ve ekipman19 2.4.6. Kurum kültürü20 2.4.7. Kişilerarası ilişkiler20 2.4.8. İşletmedeki görev 20 2.4.9. Kariyer gelişimi20 2.4.10. İş ve iş dışı yaşam etkileşimi20 2.5. Çalışma Yaşamından Kaynaklı Stres Modelleri21 2.5.1. Talep-Kontrol modeli21 2.5.2. Çaba-Ödül Dengesizliği modeli21 2.5.3. Birey- Çevre Uyumu modeli22 2.6. Stres Yönetimi…………………………………………………………………..22 3.GEREÇ VE YÖNTEMİ………………………………………………………...25 3.1. Katılımcılardan Toplanacak Bilgilerin Belirlenmesi …………………………...25 3.2. Sorulacak Soruların ve Soru Tiplerinin Tespiti25 3.3. Anket Bölümlerinin Açıklamaları26 3.4. Hazırlanan Anketin Geçerlilik ve Güvenilirlik Analizi28 3.4.1. Hazırlanan anketin geçerlilik analizi30 3.4.1.1. Anketin yüzey geçerliliğinin sağlanması30 3.4.1.2. Anketin kapsam geçerliliğinin sağlanması31 3.4.1.3. Anketin kriter geçerliliğinin sağlanması…………………………………32 3.4.1.4. Anketin yapı geçerliliğinin sağlanması32 3.4.2. Hazırlanan anketin güvenilirlik analizi37 3.5. Anakütle ve Örneklem39 3.6. Veri Analizi40 3.6.1. Araştırmada kullanılan istatistik teknikler40 3.6.2. Ölçeklerin güvenilirlik ve geçerliliği40 4.BULGULAR41 4.1. Anket Bölüm A. Demografik Bilgiler ve İşyeri Risk Algısı41 4.2. Anket Bölüm B. İş Kazalarına Yatkınlık Ölçeği, İşyeri İş Güvenliği Önlemleri Algısı ve Psikososyal Destek Beklenti Ölçümü 47 4.3. Anket Bölüm C. Kaza/ Ramak Kala Olay Yaşayanların (Kaza Geçiren Veya Gören) Kaza Etken Algısı54 4.4. Anket Bölüm D.Stresli Kişilik Özelliği56 4.5. Anket Bölüm E. Riske Yatkınlık Ölçeği58 4.6. Anket Bölüm F Verileri Stres Faktörlerinin Kazalara Etkisi Algısı60 5.HİPOTEZLERİN SORGUSU62 5.1. Araştırmanın Tasarımı ve Modeli62 5.2. Araştırmanın Hipotezleri63 5.3. Birinci Model Hipotezlerinin Analizi66 5.3.1. Temel hipotezin (hip1) sorgusu66 5.3.2. Hipotez 2 ’nin sorgusu……………………………………………………77 5.4. İkinci Model Hipotezlerinin Analizi ……………………………………….…..79 5.4.1. Hipotez 3 ve 4 ’ün sorgusu………………………………………………79 5.5. Üçüncü Model Hipotezlerinin Analizi………………………………………….85 5.5.1. Hipotez 5, 6 ve 7’nin sorgusu …..…………………………………….......85 5.5.2. Hipotez 8 ve 9'un sorgusu …………....…………………………….……..91 5.6. Dördüncü Model Hipotezlerinin Analizi.........…………………………………94 5.6.1. Hipotez 10,11,12,13 ve 14 ’ün sorgusu ….…………………………..……94 5.6.2. Hipotez 15 ve 16’nın sorgusu.......………………………………………..103 5.7. Hipotezlerin Test Özetleri...……..........………………………………….........107 6. TARTIŞMA VE SONUÇ………………………………………………………..…108 KAYNAKLAR111 ÖZGEÇMİŞ.119 EKLER…………………………………………………………………………....…..121 EK 1 (Araştırmada Kullanılan Anket)…………………..…………………….………121THE EFFECTS OF PSYCHOSOCIAL FACTORS ON OCCUPATIONAL ACCIDENTS: A CROSS-SECTIONAL STUDY IN MANUFACTURING INDUSTRY Objective: Occupational health and Safety (OHS) is an interdisciplinary subject involving medicine, engineering and social sciences. Considering that existing measures are insufficient to reduce occupational accidents, it is essential to look at the prevention of occupational accidents and diseases with an interdisciplinary approach and from different and new perspectives in order to develop new ways and methods. Studies on “causes of accidents at work” are generally based on single dimension, such as “environmental conditions” and “faults of employees”, there is not much focused on “why employees behave wrongly”, psychosocial factors are not taken into account or they are being ignored. The aim of this study is to determine whether accident factors in accident theories and psychosocial risks are perceived as an accident factor by employees and to bring the concept of “psychosocial accident factors into discussion. Methods: The survey technique is used as a data collection tool for this study and the SPSS.25 program was used to analyze the data. Results: The study showed that 85% of the participants did not receive any guidance and/ or psychological counseling, employees who had/ witnessed an accident perceived work-related psychosocial factors as an important accident factor. Conclusions: The results show that providing psychosocial support and/ or psychological counseling in the workplace can be effective in reducing accidents.