İki Âlim, İki Halife Adayı: Cüveynî'nin Nizâmülmülk'ü, Gazzâlî'nin Müstazhir'i

Abstract

Müslümanları yönetmeye talip olan kişinin hangi vasıflara sahip olması gerektiği ve bu vasıfların zamana ve mekâna göre şekil alıp almadığı sorusu bu çalışmanın temel meselesidir. Sözkonusu mesele burada, aralarında hoca-talebe ilişkisi olan, aynı fıkhî ve itikadî mezhebe mensup olup (Şâfiî-Eş'arî) aynı teorik zeminden beslenen (kat'iyyât/zanniyyât tasnifi) Cüveynî ve Gazzâlî'nin görüşleri çerçevesinde incelenmektedir. Cüveynî, Selçuklu veziri Nizâmülmülk'ün, Gazzâlî ise Abbasî halifesi Müstazhir'in içinde bulunulan zaman diliminin yegâne halifesi olduğunu /olması gerektiğini ileri sürmektedir. Bu makale, aynı siyasî organizasyonların hâkimiyetinde yaşayan bu iki âlimin birbirine yakın zamanda ve fakat farklı siyasî-toplumsal şartlarda tüm Müslümanların siyasî idarecisi olarak tercih ettikleri farklı isimler çerçevesinde dile getirdikleri^ düşüncelerin amaç ve hedefler bakımından büyük bir benzerlik arz etmesi konusuna odaklanarak ulemanın siyasete müdahalesinin arkasındaki sâikleri belirlemeye çalışmaktadır.

This article explore the question of the preconditions required for those who wish to rule over the Muslim society, and whether these preconditions change depending on historical and geographical contexts. The article discusses this question through the ideas of Juwaym and al-Ghazâlî, who had a mentor-pupil relationship, who-belonged to the same legal and theological schools (Shâfi'ı and Ash'arî, respectively), and who subscribed to the same theoretical framework (based on the classification of qat'iyyat versus zanniyyât). Juwaynl argued that the Seljukid Wazir Nizâmulmulk was the only Caliph of the time whereas al-Ghazâlı reserved this title for the Abbasid Caliph, Mustahzir, for his own time period. This study thus tries to determine the motives behind the ulama's intervention into politics, by focusing on the fact that there were great similarities between Juwaynl and al-Ghazâlî, who lived under the sovereignty of the same political organization, in terms of the goals and aims of their views on the different names that they proposed for the political leadership of all Muslims in roughly the same historical period but under different social and political circumstances.