Abbasiler ve fatımiler döneminde yahudiler : (132-656/ 750-1258)

Abstract

ABBASİLER VE FATIMİLER DÖNEMİNDE YAHUDİLER (132-656/ 750-1258) Nuh ARSLANTAŞ Hz. Peygamber döneminde başlayan, Hulefâ-yı Raşidîn’le hızlanıp Emevîler döneminde zirveye ulaşan fetihlerle, o dönem dünyasının büyük bir bölümü İslâm hakimiyetine girmişti. İslam idaresinde “zimme” adı verilen bir “teminat”la hukukî statü kazanan Yahudilere din, dil ve kültür hürriyeti tanınmış ve can emniyeti de sağlanmıştı. Statülerini Kur’ân’dan ve Hz. Peygamberin emir ve uygulamalarından alan Yahudiler, yükümlülüklerini yerine getirip devletin aleyhine herhangi bir eylem içerisine girmediği müddetçe hep rahatlık içinde olmuşlardır. İslâm hukukunda gayr-ı müslimlerin seyahat, taşınma ve ikâmetleri konusunda herhangi bir engel bulunmadığı için Yahudiler, İslam dünyasının her tarafına dağılmış durumda idiler. Mabetleri, mezarları ve kabul ettikleri diğer kutsallarının masuniyeti vardı. Kanun önünde eşit olan Yahudiler, davasını kendi mahkemesinde görmek istemezse bir İslâm mahkemesine de götürebilme özgürlüğüne sahipti. İslam hakimiyetine girilmesinden sonra ilk İslamî dönemde Müslümanlara mesafeli duran Yahudiler, zamanla bu mesafeyi kaldırmaya başlamıştır. Ancak, özellikle dinî çevrelerde asırların getirdiği “diğeri”ne karşı teyakkuz hali her zaman devam etmiştir. Abbasî ve Fatımîler döneminde Yahudiler daha çok kendi mahallelerinde, bet din ve sinagog etrafında yoğunlaşan kümeler halinde adeta “devlet içinde devlet”, hatta ondan da öte bir hayat sürmüşlerdir. Cemaatlere yöneticiler kendi dinî ve siyasî otoriteleri tarafından atanırdı. Yerel cemaatler de kurumları belli bir aidatla desteklerdi. Bu, İslam idareleri açısından da pratik amaçlı bir uygulamaydı. Yahudilere özerk yapılanma ve kendi mahkemelerinde yargılanma hakkı tanınmıştı. Diğer taraftan Müslümanlar Yahudileri asla dışlamamış; aksine İslam toplumuyla kaynaşan Yahudiler o dönemin en iyi bürokratları ve tüccarları olmuştur. Yahudilerin tarihten beri süregelen kırsal kültürden şehir kültürüne geçişi Abbasîler döneminde gerçekleşmiştir. Bugünkü dünya ekonomisi, siyaseti ve kültürel hayatındaki Yahudi katkısında bu dönemde kazanılan bilgi ve tecrübenin önemli bir katkısının olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Günümüzde özelde Müslüman-Arap genelde ise İslâm dünyasının bazı kesimlerinde Yahudi karşıtlığının çok modern bir olgu olduğunu belirtmek gerekir. Abbasîler ve Fatımîler döneminde Yahudilere karşı büyük bir müsamaha vardı. Araştırılan dönemde karşılıklı saygı, yardım ve dayanışmaya dair pek çok örnek vardır. İslam dünyası özelde Yahudiler genelde ise diğer din mensuplarıyla yaşayabilecek iyi bir tarihi tecrübeye ve yeterli dinamiklere sahiptir. Son zamanlarda özellikle Batı’da başlayan “yabancı” ve “Müslüman” karşıtlarının, bu tecrübeden alması gereken pek çok ders vardır. JEWS DURING THE ABBASID AND FATIMID PERİODS (132-656/ 750-1258) With the Muslim conquests, which started during the lifetime of Prophet Muhammed and accelerated during the rule of Rightly Guided caliphs, considerable parts of the world were incorporated into the Abode of Islam. And this expansion had its peak during the Umayyad Empire. The Jews, who gained a legal status through a guarantee called dhimma (zımma), were given not only a guarantee for their lives but also freedom of religion, language, and culture. This legal status were based on Holy Quran and the tradition of the Prophet Muhammad and the Jews were in comfort as long as they fulfilled their responsibilities and did not act at the expense of the Islamic state. Since, in the Islamic law, there was no restriction for the settlement, mobility and travel of non-Muslims, the Jewish community spread geographically throughout the Islamic State. Their worshiping places, graves and things that were regarded as sacred had legal immunity. The Jews, who were equal before law, could bring their case to Islamic court, if they do not wish to bring it to their communal court. In the early Islamic period, the Jews kept a certain distance in their relations with the Muslims; however, in the course of time this distance disappeared. Nevertheless, the long tradition of being vigilant against “others” continued all the time. During the Abbasid and Fatimid periods, they lived in their own district, which centered on synagogue. In this sense, they lived in ghettos, which could be regarded as “state within the state”. The representatives of the non-Muslim communities were appointed by their religious and political authorities. The local communities also supported institutions through a particular payment. This was a practical application of the Islamic administration. However, the Jews were given the right to have an autonomous structure and resolve their cases in their own courts. On the other hand, Muslims never externalized the Jews; on the contrary, the Jews, who integrated themselves well with the Muslim community, came to be the leading merchants and even bureaucrats of their time. Jewish community’s transition from rural culture to urban culture occurred during the Abbasid period. It would not be wrong to argue that the knowledge and experience gained during this period has had significant roles in the Jewish contribution to culture, politics and economy in our contemporary world. We should also notice that anti-Semitism, that is seen in Islamic world in general and in Arab world in particular, is a modern incident. During the Abbasid and Fatimid periods, there was great tolerance towards Jewish people, whose co-religions were exposed to various misbehaviors and persecution in other parts of the world. There were countless examples of mutual respect, aid and solidarity in the period under study. In a nutshell, the Islamic world has had the necessary philosophical background and historical experience to live and co-exist peacefully with non-Muslims in general and Jewish community in particular. The Western societies, where xenophobic and anti-Islamic trends have recently gained impetus, should learn lessons from the Muslim experience in this regard