Nermî ve bazı lügazlarının çözümü üzerine

Abstract

Sözlükte ‘‘Çöl faresinin, saklandığı yerin bulunmaması için yuvasını labirent gibi eğri büğrü kazması;saptırmak, sözün maksadını gizlemek, şaşırtmalı söz söylemek’’ anlamlarına gelen lagz kelimesindentüretilen lügaz, edebî anlamda adı gizlenen bir nesnenin özelliklerini sıralayarak ve çeşitli remz veimalarda bulunarak cevabı karşı tarafa çağrıştırmaya dayanan şiirlere denir. Lügaz, Klasik Türkşiirinde 15. yüzyıldan itibaren kullanılmış bir türdür. Adı gizlenen bir nesnenin vasıflarını söylemekve imada bulunmak suretiyle karşı tarafa sezdirilmesi esasına dayanır. Arap edebiyatında doğmuş,oradan Fars edebiyatına geçmiştir. Türk edebiyatına geçişi de Fars edebiyatı üzerinden olmuştur.Lügazlar temel olarak mana ve lafız lügazları olarak iki kategori altında değerlendirilmiştir. Manalügazları lügazın çeşitli vasıflarını sıralamak suretiyle muhatabın zihninde gizlenen nesneyiçağrıştırma esasına dayanırken, lafız lügazları, şairin gizlenen nesneyi buldurma amacıyla şiirdeçeşitli söz ve kelime oyunları yapmasına dayanır. Bu çalışmada lügaz türünün ortaya çıkışı, tarihi,Türk edebiyatında teşekkülü ve kullanımı hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Devamında ise âşıklıkgeleneğine mensup Nermî mahlaslı şair hakkında elde edilebilen bilgiler sunulmuş ve şairinMecmû’a-yı Hafîza adlı lügaz mecmuasında tespit edilmiş olan 48 lügazı hakkında bilgi verilmiştir.Nermî’nin lügazları; vezin, nazım şekli, başlangıç ifadeleri olmak üzere şekil ve muhteva açısındanincelenmiştir. Bunlardan cevabı tespit edilebilen bazı lügazların çözümü yapılarak şairin lügazlarınımeydana getirirken izlediği yol üzerinde durulmuştur. Çalışmada öncelikle Nermî’nin mana lügazıolarak değerlendirilen lügazlarının çözümleri verilmiş, sonrasında ise lafız lügazı özelliği taşıyanlügazları çözümlenmeye çalışılmıştır.

The word “Lügaz” is derived from the word “lagz” which in dictionary, is defined as “Desert rat digging_x000D_ its nest in shape of a maze to make it hard to discover; to divert, to hide the true meaning of a word,_x000D_ to say obfuscatory words”, and in the literary sense, it refers to the poems that aim to help the other_x000D_ person make associations about the answer by listing the qualities of an undisclosed object and by_x000D_ making implicit suggestions. Lügaz, poetic form that was used after the 15th century in Classic_x000D_ Turkish poetry. It’s based on the idea of implying to the other person an undisclosed object by listing_x000D_ its qualities and making suggestions about it implicitly. It was born out of Arab literature and was_x000D_ adopted later by Persian literature. It was adopted by Turkish literature from the Persian literature. Lügaz poems mainly consist of two types, namely Mana (Meaning) and Lafız (Wording) Lügaz poems._x000D_ Mana type Lügaz poems is based on the idea of creating impressions in the mind of the other person_x000D_ about the undisclosed object by listing certain qualities of the object while Lafız type Lügaz poems is_x000D_ based on punning in the poem to help the other person guess the undisclosed object. This study_x000D_ provides brief information on how Lügaz poems first emerged, their adoption by Turkish literature_x000D_ and their usage. The study also provides information gathered on the poet known with the nickname_x000D_ Nermî who was from the “Aşıklık” tradition and describes 48 Lügaz poems of the poet published in_x000D_ the Lügaz journal named Mecmû’a-yı Hafîza. Lügaz poems of Nermî were analyzed in terms of_x000D_ prosody, verse types, and initial expressions. Certain Lügaz poems among these, the answer of which_x000D_ could be guessed were analyzed and the method used by the poet in constructing these Lügaz poems_x000D_ were emphasized. The study first provides analysis of Mana type Lügaz poems of Nermi which is_x000D_ followed by analysis of his Lafız type Lügaz poems.