Es- Seyyid Mehmed Emin Behic’ in sevanihü’ l- levayih’ i ve değerlendirmesi

Abstract

* Vekayinüvis Vekili Mehmed Emin Edib Efendi'nin eseri, Osmanlı Devleti'nin aynı anda Avusturya ve Rusya ile savaştığı 1787-1792 senelerini içine alan dönemin resmî tarihidir. Çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. I. bölümde Edib Efendi'nin hayatı, eserleri ve tarih görüşü arşiv vesikaları, yazma eserler ve diğer kaynaklar ışığında analiz edilmiştir. Midilli Nazırı Ali Bey'in oğlu olan Edib Efendi tahminen 1746-1747 senelerinde doğmuştur. Edib, 1782'de Erzurum Valisi Silahdar Mehmed Paşa'nın Dîvân Kâtibi, ardından Mart 1788'de Vekayinüvis Vekili tayin olunmuştur. Aynı dönemde Teşrîfat Halifeliği görevini de yürütmüştür. Ocak 1789'den itibaren Teşrîfatçı Vekili ve 25 Mayıs 1792 tarihinde de asâleten Teşrifatçı olmuştur. Ağustos 1791'de Edib ikinci defa vekayinüvis vekili olarak tayin edilmiş ve 1802 senesinin Mart yada Nisan ayında vefat etmiştir. Edib Tarihi, 9 Cemâziye'l-âhir 1202 [17 Mart 1788] ile 1206 senesi Zilhiccesi [Ağustos 1792] tarihleri arasında Osmanlı İmparatorluğu'nda meydana gelen olayları ihtiva etmektedir. Eserde ordunun ve donanmanın gerek Rusya ve gerek Avusturya cephelerinde yapmış olduğu savaşlar cephelerden gelen tahriratlarla anlatılmıştır. Edib, genel olarak bütün vekayinüvis tarihlerinde olduğu gibi azil ve tayinlere dair tespitlerinin yanında özellikle teşrîfâta ilişkin seremoniyi mesleği gereği en ince ayrıntısına kadar Tarihi'ne yansıtmıştır. Ayrıca İstanbul yangınları, seller, güneş tutulması gibi tabiat olaylarının dışında Anadolu ile Rumeli'de ayanların ve eşkiyaların sebep olduğu olaylar; Mısır, Kafkasya ve Mora'da meydana gelen karışıklıklar tafsilatlı olarak yer almıştır. Edib Tarihi'nde Avusturya ve Rusya'yla savaşa son veren Ziştovi ve Yaş barış antlaşmalarının metinlerinden başka Vasıf Efendi'nin İspanya Sefaretnamesi, Alemdar Seyyid Mehmed'in Buhara Sefaretnamesi ve Ahmed Azmî Efendi'nin Prusya Sefâretnamesi'nin de tam metinleri verilmiştir. Ayrıca ülkenin sosyal iktisadî, malî, sosyal hayatına ait bir çok nizamname metinleri aynen yer almıştır. Mesela kadı ve naiblere dair nizamname; hediye ve rüşvetin yasaklanması; eyâlet ve elviyelerin yeniden düzenlenmesi ve kılık kıyafetin düzenlenmesine dair nizamnamelerle paraların rayicini belirleyen nizamname zikrolunabilir. III. Selim'in radikal reformlarına başlamasından hemen önceki devri ele alan Edib Tarihi, Rikâb vekayii olmak itibarıyla savaşın arka cephesini oluşturan İstanbul'un durumunu ve reformlara zemin hazırlayan atmosferi yansıtan devrinde yazılmış orijinal bir kaynaktır.

The work of assistant chronicler (historiographer) Mehmed Edib Efendi encompasses the period 1787-1792 in which the Ottoman States has been waging wars against Russia and Austria and it is an offial account of these wars. This thesis consists of two main parts, the first part deals with the life and works, the history conception of the said auther based on archival sources. The son of the superintendent of the island of Midilli (ancient Lesbos) Ali Bey; he was born approxımately in the years 1746-1747. He served as clerc in the chancery of the governor of Erzurum the Silahdar (esquire) Mehmet Pasha and then he was appointed the court's assistant chronicler in March 1788, substitute master of Ceremonies of the Seraglio, then in January 1789 assistant master and finally in May 1792 was appointed master of the Ceremonies. In August 1791 Edib was appointed for the second time as assistant official chronicler; he died in April or May 1802. Edib's History includes the events occured in the Ottoman Empire between March 17, 1788 and August 1792. The battles fought by the army and the navy againist Russia and Austria are related on the basis of dispatches coming from the fronts. Edib, generally speaking, like other chroniclers gives a detailed accounts of dismissals and appointments that took place in the administration with special emphasis in his accounts as a former professional on the ceremonies performed in the imperial court. The incendies ravaging Istanbul and the natural calamities and the solar eclipse are narrated also in his work. He went also into details while writing about the troubles and disorders in Egypt, the Caucasus, Morea. In his history, the full texts of the treaties of Ziştovi and Yaş signed following the war with Russia and Austria, the memoirs of the ambassador to Spain Vasif Efendi; the memoirs of the ambassador to Bukhara, Alemdâr (standard-bearer) Seyyid Mehmet and of the ambassador to Prussia Ahmet Azmi Efendi exist. Besides all these writings in the History of Edib there are also, many texts of many regulations concerning the ceremonies, financial and social conditions of that period; for example the status and function of the kadis and their substitutes and the interdiction of accepting gifts or receiving briberies, the reorganization of the govermentships of the provincies and their sanjaks (administrative subdivisions), having good appearance and wear, and finally fixing the parities value of coins (currancies). The history book of Edib treates the period just preceding the reform period of Selim III and gives us an accurate account of İstanbul's situation located at the rear front of the battling Ottomans armies and is therefore an original source for historical research in Turkey.