Publication: Bankacılıkta risk yönetimi ve Türkiye uygulamaları
Abstract
Risk, İktisat biliminin tanımladığı tüm faaliyetlerin ayrılmaz bir parçasıdır. İktisadi birimlerin tümünün amacının yürütmüş oldukları faaliyetleri aracılığıyla kâr maksimizasyonu olduğu gözönüne alındığında, sözkonusu faaliyetlerin tamamında risk unsurunun yer aldığını söylemek yerinde olacaktır. Dolayısıyla, ekonomik faaliyetler sonucunda elde edilmek istenen kârın, riskin, daha doğrusu etkin bir risk yönetimi modeli benimsenmesinin fonksiyonu olduğu söylenebilir. Risk, yukarıda da değinildiği gibi kâr maksimizasyonu amacına ulaşmak için katlanılması gereken bir maliyet ise, riskleri bertaraf etmenin veya etkin bir risk yönetim modeli oluşturmanın en önemli unsurları da, şüphesiz ki, riskin tanımlanması, ölçülmesi ve riske karşı stratejinin belirlenmesidir. İktisat biliminin varlığından bu yana, ekonomik birimler riski tanımlamış, ancak ölçmek için öngörü ve tahminlerini kullanarak hareket etmişlerdir. İstatistik biliminin gelişmesi ve olasılık teorilerinin geliştirilmesi ile risk ve kâr beklentilerinin daha gerçekçi sonuçları alınmaya başlanmış, akademik ve teknolojik gelişmeler beraberinde yeni risklerle birlikte yeni risk ölçüm teknikleri getirmiştir. Riskin tanımlanması ve risk yönetimi yukarıda da değinildiği gibi tüm ekonomik birimler için önemini korurken, bu alandaki gelişmelere en çok ihtiyaç duyan ve önem veren kurumlar finansal sistemin büyük aktörleri olan bankalardır. Bankaların fon fazlasına sahip kişiler veya kurumlar ile (mevduat sahipleri), fon açığı olan kişiler veya kurumları (kredi müşterileri) biraraya getirdiği finansal aracılık işlevi de gözönünde bulundurulduğunda, bankaların risk alıp bu riskleri bankacılık ürün ve hizmetlerine dönüştürdüğü görülür. Bankalar için risk kısaca, taraflarca kabul edilen veya istenilen yükümlülüklerin yerine getirilememesi, beklenen olayların gerçekleşmemesi ya da beklenmeyen durumların ortaya çıkmasına bağlı olarak zarar edilmesi ihtimali şeklinde ifade edilir. Finans sektöründe, özellikle de son yıllarda yaşanan gelişmeler, tanımda belirtilen sınırlar dahilinde bankaların maruz kaldıkları risklerin hem türünde hem de niteliğinde önemli değişikliklere yol açmıştır. Geçmişte sadece kredi riski üzerine yoğunlaşan bankalar, günümüzde faiz riski, piyasa riski, operasyonel risk, dışsal riskler diye adlandırılan risk grubunu da aynı derecede değerlendirme zorunluluğu ile karşılaşmakta, ihtiyatlı davranıp likit kalmak için çalışırken, öngördükleri kârlılık hedeflerine de ulaşmaya çabalamaktadırlar. Tüm değinilen noktalar birarada değerlendirildiğinde, günümüzde bankalar açısından risk yönetiminin önemi anlaşılacak, etkin bir risk yönetimi ve belirlenecek uygun bir strateji ile ulaşılabilecek karlılığın ve verimliliğin hem ülke içinde hem de uluslararası finans piyasalarında bankaların kredibilitesini ne derece etkileyeceği görülebilecektir. Avrupa Birliği, risk yönetimi olgusunu ve gerekliliğini benimsemiş ve üye ülkelerdeki tüm mali kurumların taşıdıkları riskleri tespit amacı ile, ortak bir denetim, gözetim standardı oluşturmak düşüncesi ile çeşitli Direktifleri yürürlüğe sokarak somut risk hesaplama yöntemleri geliştirmiş ve sınırlamalar öngörmüştür. Aynı şekilde, Bank for International Settlement (BIS - Basle Commitee), EBRD ve IMF gibi uluslararası kuruluşlar da bankacılık risklerinin hesaplanma yöntemlerine ilişkin araştırmalarda bulunmuşlar, denetim ve gözetim standartları geliştirmişlerdir. Avrupa Birliği'ne adaylık sürecini yaşayan ülkemiz de şüphesiz ki yaşanan gelişmelere ayak uydurmuştur. Öncelikle yasal mevzuatta değişikliklere gidilmiş, Yeni Bankalar Kanunu hazırlanıp yürürlüğe konulmuş, Kanun ile birlikte Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu kurulmuş ve risk yönetimine ilişkin yeni yasal düzenlemeler getirilmeye başlanmıştır. Tabii ki ülkemiz bankaları, risk yönetimine yalnızca yasal zorunluluklar nedeniyle değil, global ekonominin ve gelişen finans teorisinin bir faktörü olduğu için ilgi duymalı, gerekli yapılanmayı gerçekleştirmelilerdir. global finans piyasalarında, günümüze kadar yaşanan mikro ve makro ekonomik dengelerdeki değişimler, bankaları kâr amaçlarına ulaşmak için risk - getiri anlayışlarını benimseme zorunluluğu ile yüzleştirmiştir. Özellikle de son on yıl içerisinde dünya ekonomisinde yaşanan makro bazlı değişimler, değişimlere en hassas sektörlerin başında gelen bankacılık sektörünü yeniden yapılanma sürecine itmiş, yasal mevzuat değişimleri, olağanüstü artan rekabet koşulları nedeniyle azalan kâr marjları, müşteri kitlesi tercihlerindeki değişimler de bankacılığın bugün geldiği noktayı gösteren diğer faktörler olmuşlardır. Bankaların dünya çapında faaliyet göstermeye başlaması ve uluslararası bankacılığın yaygınlaşmasıyla yerel düzenleyicilere ek olarak uluslarüstü düzenleyiciler ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Uluslarüstü düzenleyici kurumların en önemlilerinden biri olan BIS ise risk yönetimine çok önem vermiş ve bu alanda çalışmalar yaparak gelişmesine en büyük katkıyı sağlamıştır. Diğer taraftan akademik literatürdeki gelişmeler ve teknolojik imkanların artması da risk yönetiminin hayata geçmesini mümkün kılan diğer etmenler olmuşlardır. Risk yönetiminin ortaya çıkışı ve gelişiminde önemli rol oynayan etkenleri: 1. Akademik alanlardaki değişimler, 2. Makroekonomik dengelerdeki değişimler, 3. Yasal mevzuattaki değişimler, 4. BIS Kurumu olarak saymak mümkündür. Bankalar kuruluş amaçlarından dolayı birçok finansal riskin içinde bulunduğu bir ortamda varlıklarını sürdürürler. Genel olarak bankaların maruz kaldıkları riskler iki boyutta ele alınabilir: A. İçsel Riskler i. Kredi Riski ii. Faiz Oranı Riski iii. Likidite Riski iv. Döviz Riski v. Ödeme Gücü Riski vi. Mevzuata Uyumsuzluk Riski vii. Sistem Riski viii. İnsan Kaynakları Riskleri ix. İşlem Riski B. Dışsal Riskler i. Piyasa Riski ii. Kur Riski iii. Hisse Senedi Fiyat Riski iv. Emtia Fiyat Riski v. İtibar Riski vi. Teknoloji Riski vii. Çevre Riski viii. Politik Risk Karşı karşıya olunan bu risklerden yola çıkılarak gelişen risk yönetimi bilimi, finans dünyasının gelişimine paralel olarak muhtelif değişikliklere uğrayarak bir gelişim göstermiştir. Bu gelişim evreleri, başlangıcından günümüze kadar aşağıdaki dört başlıkta toplanabilir: 1. Geleneksel Risk Yönetimi 2. Portföy Teorisi 3. Türev Modellerle Risk Yönetimi 4. Value At Risk Bankaların maruz kaldığı dışsal risklerden biri olan piyasa riskinin ölçülmesinde kullanılan yöntem VaR analizidir. Value at Risk analizi tüm risklerin korelasyonlarının ve gerçekleşebilecek tüm piyasa hareketlerinin de dikkate alındığı bir risk ölçüm yöntemidir. VaR, genel tanımıyla sabit bir portföyün belirlenen zaman aralığı içinde, belirlenen güven aralığında beklenen en yüksek değer kaybını ifade etmektedir. VaR analizi, risk yönetim biliminde değişik yöntemlerle gerçekleştirilebilir. Bu yöntemlerden en sık kullanılanları aşağıda belirtilen yöntemlerdir: * Parametrik VaR (lineer, varyans - kovaryans, delta-normal, closed olarak da bilinir) * Monte Carlo VaR * Tarihi VaR * Delta Gamma VaR VaR modellerinin başarısını ölçmeye yönelik kullanılan üç yöntem ise: * Backtesting, * Stres Testleri (Stress Testing) ve Senaryo Analizi, * RAROC (Kurum Çapında Entegre Risk Yönetim Anlayışı)'tur. Bankaları tehdit eden bir diğer risk olan faiz riski, Aktif - Pasif Yönetimi Bilimi tarafından izlenen bir risktir ve ölçüm teknikleri de yine bu bilim tarafından geliştirilmiştir. Aktif - Pasif Yönetimi Bilimi ışığında yürütülen ölçüm çalışmaları temel olarak iki yönteme dayanır: * Gap Analizi: Faiz riskinin ölçümü amaçlı GAP analizi, bankaların varlık ve yükümlülüklerinin olası faiz oranı değişimlerinde meydana getireceği faiz geliri ya da faiz giderini tespit eder. Ancak faiz geliri ya da giderinin ne düzeyde olacağının belirlenebilmesi için öncelikle bankanın faize duyarlı varlık ve yükümlülüklerinin belirlenmesi ve bunların arasındaki GAP'in hesaplanması gerekmektedir. Likidite riskinin ölçümü amaçlı kullanıldığında GAP analizi, bankanın sahip olduğu varlık ve yükümlülüklerinin ve tüm nakit akışının vadelerine göre dağılımı sonucunda her bir vade aralığında meydana gelen likidite açık (-GAP) ve fazlalarını (+GAP) tespit eder. Aynı yöntem farklı döviz cinslerindeki varlık ve yükümlülükleri veri alınarak, tüm döviz cinsleri için vade uyumsuzluğu ayrı ayrı hesaplanırsa GAP analizi kur riskinin ölçümü için de kullanılabilir. * Duration Analizi: Duration her bir varlığın ve yükümlülüğün vadeye kalan gün sayısıyla ağırlıklandırılması sonucunda bankanın toplam varlıkları ve yükümlülükleri için hesaplanan ağırlıklı ortalama yeniden fiyatlama süresi olarak tanımlanmaktadır. Duration, bir finansal varlığın net bugünkü değerini değiştirebilecek risk faktörlerinden birindeki değişimin, varlığın net bugünkü değerinde meydana getireceği değişimi gösteren bir esneklik (elasticity) ölçüsü olarak da tanımlanabilir. Duration analizi, simülasyon yöntemiyle belirlenen yeni pozisyonların bankanın ekonomik değeri üzerindeki etkilerinin incelenmesi amacıyla uygulanabilir. Yani hem statik hem de dinamik GAP analizleri için duration kullanılabilir. GAP analizleri ile birlikte kullanılan durationa ilişkin ölçüm tekniği olan Duration Gap Model (Süre Boşluğu Modeli) ile bir bankanın bilançosunun faiz oranı riski üç farklı süre boşluğu hesaplanıp toplanarak bulunmaktadır: i. Duration Gap of Net Interest Income (Net Faiz Gelirinin Süre Boşluğu) ii. Duration Gap of Non-sensitive Items (Sabit Getirili Bilanço Kalemlerinin Süre Boşluğu) iii. Duration Gap of Net Worth (Özsermayenin Süre Boşluğu) Kur (Kambiyo) riski, son yıllarda uluslararası ticaretin ve sermaye hareketliliğinin artması ile bankalar için önemli bir risk faktörü haline gelmiş fakat her bankanın faaliyet gösterdiği finansal sistemin yapısı farklı olduğu için kur riskini sayısallaştırmaya yönelik modeller henüz geliştirilememiş ancak otoriteler tarafından çeşitli sınırlamalar getirilmiştir. Bu sınırlamalar şu şekilde sıralanabilir: * Kur Risk Oranı * Net Genel Pozisyon/ Sermaye Tabanı Standart Rasyosu Bankaların maruz kaldığı en önemli risklerden bir diğeri olan kredi riski, uzun yıllardır bankacılık sistemini ve risk yönetim bilimi meşgul etmekte, ancak yürütülen tüm araştırma çalışmalarına rağmen oldukça karmaşık ve duruma özel yapısından dolayı bu riske henüz bir ölçüm yöntemi geliştirilememiştir. Ancak gerçekleşecek kayıpların tahmininde kullanılan birtakım unsurlar bulunmaktadır: * Expected Default Frequency (Temerrüde Düşme Olasılığı) ve Bankaların Kendi Rating (Derecelendirme) Sistemleri * Exposure at Default (Temerrüt Sonucu Kayıplar) Hesaplamaları * Expected Loss ve Unexpected Loss (Beklenen ve Beklenmeyen Kayıp) Finansal risklerin sayısallaştırılmasında ve bankanın belirlenen zaman dilimi içinde belirlenen güven düzeyinde kaybedebileceği değerin hesaplanmasında, riskin gerçekleşme olasılığı ve risk gerçekleştiğinde kaybedilecek tutar üzerinden hesaplamalar yapılmaktadır. Operasyonel riskin sayısallaştırılması amacıyla kullanılan yöntemler de bu temele dayanmakla birlikte bu noktada olasılık hesaplaması ve kaybedilebilecek tutarın belirlenmesi finansal risklere göre daha zor bir süreçtir. Çünkü operasyonel risklerin bir kısmı banka dışındaki değişkenlerden kaynaklanabilmektedir ya da meydana gelen riskler düzenli olarak ortaya çıkan riskler olmamaktadır. Bu durumda ölçümlemelerde güçlük yaşanabilmektedir. Ülkemiz bankaları yıllardır düşük maliyetle mevduat toplayıp topladıkları bu fonları kamu kağıtlarında değerlendirmiş, kamu kesimini finanse ederken çok yüksek kârlılık oranları ile faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Ancak 2000 yılında uygulanmaya başlanan Ekonomik İstikrar beraberinde gelen yeni para politikaları ekonomimize getirdiği olumlu hava ile bankaların bu tatlı kârlarına son vermiş ve onları faiz dışı gelirlerini (ücret ve komisyonlar vb.) arttırmaya, faiz dışı giderlerini (personel vb.) azaltmaya zorlamıştır. Değinilen dönemde faiz oranlarında yaşanan düşüşler, bankaları faize hassas aktifler ve faize hassas pasifler arasındaki dengeyi sağlayabilecek alternatif getiriler elde edebilmek için bankacılık işlem ve hizmetlerini geliştirmeye yönelik çalışmalar yapmaya yönlendirmiştir. Ancak, 2000 Kasım'da başlayarak 2001 Şubat'ta kadar devam eden ekonomik kriz faiz oranlarında büyük ölçüde dalgalanmalar yaratmıştır. Krizin yarattığı zararlar, değinildiği gibi bankaları faiz riskini daha yakından izlemeye ve ölçmeye zorlamıştır. Çalışmada 2000 yılına ait konsolide bilanço verileri kullanılan Türkiye Dış Ticaret Bankası A.Ş., Koçbank A.Ş. ve Oyakbank A.Ş.'nin faiz riskinin tehditi altında kalan aktif ve pasif kalemleri incelenmiştir. Türkiye Dış Ticaret Bankası A.Ş.'nin Faize Hassas Aktifleri ile Faize Hassas Pasifleri arasındaki GAP, bankanın özkaynaklarının dört katından fazla olmasına rağmen, bankanın bilançosunda yalnızca döviz kuru riskini taşıdığı, faiz riskini hedge edebilecek aktif yapısı ve kalitesine sahip olduğu görülmüştür. Bankanın rasyoları, ortaklık yapısı ve kârlılığına da bakılarak, bankanın sözkonusu GAP'i inceleme tarihi itibariyle etkin bir faiz riski yönetimi yaptığı sonucuna varılmıştır. Oyakbank A.Ş.'nin Faize Hassas Aktifleri ile Faize Hassas Pasifleri arasındaki GAP, özkaynaklarının iki katına yakın olduğu için, rasyolarına, bağlı olduğu grubun gücüne, ortaklık yapısına ve kârlılığına rağmen, inceleme tarihi itibariyle bir risk unsuru taşıdığı tespit edilmiştir. Koçbank A.Ş.'nin Faize Hassas Aktifleri ile Faize Hassas Pasifleri arasındaki GAP incelendiğinde ise, farkın bankanın özkaynaklarının yarısına eşit olduğu ve incelenen bankalar arasında bu farkı minimuma indirmeyi başaran tek banka olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak, uluslararası finansal sistemde küreselleşmenin etkisiyle hızla ve sürekli değişen koşullar sistemin oyuncularına kâr fırsatları vaad ederken olağanüstü kayıpların da beraberinde gelebileceğini göstermektedir. Modern risk yönetim bilimi, global ekonominin ve finansal sistemin içerisindeki önemini her geçen gün daha da arttırmakta, değişen koşullar, pazara çıkan yeni ürünlerle birlikte her geçen gün yeni risk faktörleri de ortaya çıkmaktadır. Risk yönetim bilimi sistemde yer alan tüm kurumların ilgisini çekmekte, tüm bu kurumlar faaliyetlerini sürdürürken risklere maruz kalmamak adına yeni ölçüm teknikleri ve politikalar üreterek bilimin gelişimine katkıda bulunmaktadırlar. Günümüzde modern finans kurumlarının karar mekanizmalarının başında gelen risk yönetim birimleri ise gerek yatırımcılara gerekse de müşterilere güven veren bankaların politikalarını belirlemekte, atacakları her adımda yön göstermektedir. Makroekonomi literatüründe tam sermaye hareketliliği yaklaşımına MAI vb. çeşitli anlaşma ve düzenlemeler neticesinde ulaşılmak üzere olduğumuz günümüzde, finansal sistemde ülkeiçi ve ülkedışı kaynakların dağıtım ve etkin kullanımının tüm sorumluluğunun bankalar üzerinde olduğu dikkate alındığında, sermaye sahiplerini tatmin etmenin tek yolunun yalnızca getiri vaad etmek olmadığı, ancak getirinin yanında düşük riskli opsiyonların yatırımcılara sunulmasıyla sermaye hareketliliğinden yararlanılabileceği açıkça ortadadır. Ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerin tümü yatırımlarını ve gelişme sürecini tamamlamak için yabancı sermayeye ihtiyaç duymaktadırlar. Yabancı sermayeyi, yabancı yatırımcıları ülkeye çekmenin ilk adımı da bu kişi veya kurumlar nezdinde güven tesis edebilmekten geçer. Güveni tesis edebilmek içinde ekonomik istikrar, gerekli vergi avantajları ve muafiyetleri, yatırımcıyı koruyan hukuki düzenlemelerin yanısıra bu kişi veya kurumların yatırımlarını tehditlerden koruyacak risk yönetim politikalarının da ortaya konması esastır. Ülkemiz ekonomisinde son günlerde yaşanan olumlu gelişmeler, yatırımcıların zihinlerindeki belirsizlikleri gidermekte henüz etkili olamamış ve istikrarın sağlanmasının gecikmesi sebebiyle ülkemize yönlenmesi beklenen sermaye tedirgin bekleyişine devam etmiş, ülkemizden de 2001 yılında yaklaşık 14 Milyar Dolar sermaye çıkışı olduğu gözlemlenmiştir. Ülkemiz finansal sisteminin büyük aktörleri olan bankalar, değinilen gelişmeler karşısında kayıtsız kalmamış ve modern risk yönetim biliminin çalışmaları ışığında çeşitli risk yönetim teknikleri üzerine çalışmaya başlamışlardır. Ancak risk ölçüm tekniklerinin standart yöntemlerinin olmaması, risk ölçüm yönteminin kuruma has özellikler doğrultusunda şekillendirilmesi zorunluluğu bankalarımızın çalışmalarını engelleyen faktörlerden biri olmuştur. Bankacılık sisteminin faaliyetlerini gözetmek amacıyla kurulmuş olan Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu öncelikle bankaların sermaye yapılarına ilişkin düzenlemeler getirmiş (Bankaları Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesine ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmelik), daha sonra da risk yönetim yapılarına ilişkin bir çerçeve belirlemiştir. (Bankaların İç Denetim ve Risk Yönetimi Sistemleri Hakkında Yönetmelik) Alınan tedbirler günü koşulları için yeterli olmamış ve döviz kurunun dalgalanmaya bırakıldığı 2001 yılı içerisinde toplam 8 banka mali bünyelerinde meydana gelen bozulma ve varlıklarının yükümlülüklerini karşılayamaz hale gelmesi nedeniyle Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devredilmiştir. Bu yıl içerisinde yaşanan kriz ve banka devirleri ile birlikte sistemde faaliyet gösteren tüm bankalar risk yönetiminin gerekliliğini daha da iyi kavramış ve benzer durumlarla karşı karşıya kalmamak için otoritenin çıkardığı yönetmelik doğrultusunda çalışmalar başlamışlardır. Ancak bu noktada asıl önemli olan etken, bankaların risk yönetimini yasal zorunluluk nedeniyle değil modern finans teorisinin gereği kabul ettikleri için oluşturma çabalarıdır. Halihazırda birçok banka risk yönetim organizasyonunu tamamlamış, risk yönetim birimini organizasyon şemasında bulunması gereken yerde konumlandırmıştır. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu risk yönetimine ilişkin yapmış olduğu düzenlemeyi takip eden yılın başında güncellemiş olmasına rağmen hala sektörde bir standardizasyon sağlanamamıştır. Bankaların uygulamış oldukları farklı risk ölçüm teknikleri, benimsemiş oldukları farklı hedging politikaları ile uygulanan yöntemlerin yeterli düzeyde feedbackinin henüz alınamaması otoriteyi bu konuda bir standart belirlemekte, riski en hassas tespit edebilecek yöntemi belirlemede geciktirmektedir. Ancak herşeye rağmen otorite bu konuda öncü olmalı ve yurtdışı uygulamalarını da dikkate alıp sistemde faaliyet gösteren bankalara yön vermelidir. Aynı zamanda, belirsizlik sürecinin devamı ile finansal sistemin diğer aktörleri de çeşitli teoriler geliştirmeye başlamışlar ve risk yönetim biliminin sadece bankalar için geçerli tekniklerle ilgilenen bir bilim dalı olmadığının farkına varmışlardır. Bugünlerde sigorta şirketleri, finansal kiralama şirketleri gibi pek çok mali kurum ülke ekonomisinin getirdiği piyasa riski üzerine çeşitli çalışmalar yapmaya başlamışlar ve stratejilerini sözkonusu çalışmaların neticeleri doğrultusunda belirlemeye girişmişlerdir. Piyasa riski ve belirsizlik süreci devam ettiği sürece tüm mali kurumların ihtiyaç duyacağı risk yönetimi olgusu ve risk kültürünün ülkemiz finansal kurumlarınca idrak edilmiş olması bu belirsizliklerin bertaraf edilmesi açısından faydalı olacağından ülkemiz ekonomisini yakın gelecekte daha istikrarlı günler beklemektedir.
Risk is the basic part of all the activities described by economics. Since the main goal of all organizations is profit maximization, it is obvious that risk factor is always present. Accordingly, profit is the function of risk or the function of adoption of efficient risk management. As mentioned above, if risk is a cost that has to be realized for profit maximization, risk should be defined, measured or efficient risk management should be used, or new risk strategies should be adopted. Since the existence of economics, organizations have defined risk but they have only used previsions and predictions in order to measure it. By the development of statistics and probability theories, more realistic results have occurred, academical and technological innovations have caused new risks and also new measurement techniques. While definition of risk and risk management maintained its importance for organizations, banks became the most caring actors of financial system because of the desperate need. Since the main function of banks is being the bridge between people/ corporations that have fund supply and that have fund demand, it can be observed that banks take risks and transform it to banking products and services. Risk of banks can be described as, probability of loss caused by obligations that are not fulfilled, or caused by unexpected situations. Recent developments in financial system have caused vital changes in the quality and the quantity of risks that are realized by banks. In the past, banks had only focused on credibility risk, but nowadays they also have to focus on interest rate risk, market risk, operational risk and external risk while trying to stay liquid and realizing the forecasted profits. When all the factors are observed together, the importance of risk management for banks can be understood. Also profit and efficiency depending on risk management and optimal risk strategies are the main points affecting the credibility of banks in national and international financial markets. European Union has declared the necessity of risk management and in order to determine the risks of all financial organizations of member countries and create standards in auditing and supervision developed some restrictions and measurement techniques. In addition, organizations like Bank for International Settlement (BIS - Basle Committee), EBRD and IMF had researches on measurement techniques and they developed some restrictions in auditing and supervision, too. Turkey, being one of the candidates of EU, has also adopted the developments in risk management. First of all, legislation changes were made, new banking law was recognized, Banking Regulation and Supervision Agency was established and new risk management legislation was formed. Obviously, banks in Turkey are not interested in risk management just because of the obligations caused by the legislation but also because of the necessity of global economy and finance theory. Changes in microeconomic and macroeconomic balances of global financial markets have put an obligation on banks for accepting the risk-revenue concept in order to have more profit. Especially, macro based changes that occurred in global economy in last decade, have forced banks to reorganize. Legislation changes, decreasing revenues because of severe competitive conditions, fluctuation in consumer choices are the other factors that brought banking sector to its current condition. Global service of banks increased the need for international authorities apart from the national authorities. BIS, one of the most important international authorities overrates risk management and makes a contribution by the researches. In addition, developments in academic literature and technological opportunities are the other items that created risk management. The main factors that have major role in the formation and development of risk management can be listed as: 1. Changes in academic literature 2. Changes in macroeconomic balances 3. Changes in legislation 4. BIS - Bank for International Settlements As a result of banks' missions, they operate in an environment full of various financial risks. In general, these risks can be classified as: A. Internal Risks i. Credit Risk ii. Interest Rate Risk iii. Liquidity Risk iv. Foreign Exchange Risk v. Payment Power Risk vi. Incoordination in Legislation Risk vii. System Risk viii. Human Resources Risk ix. Operational Risk B. External Risks i. Market Risk ii. Currency Risk iii. Stock Exchanges Risk iv. Commodity Price Risk v. Reputation Risk vi. Technological Risk vii. Environment Risk viii. Political Risk Science of risk management changed while developing parallel to the development in financial system. The stages of development can be defined under four categories: 1. Traditional Risk Management 2. Portfolio Theory 3. Risk Management By Derivative Models 4. Value At Risk Market risk is one of the external risks that banks have to take and it is measured by VAR analysis. VAR analysis is a measurement technique that takes market performance and correlations of all risks into consideration. In general, VAR means the biggest value of expected loss of a portfolio in a period and in a confidence interval. In science of risk management, VAR analysis can be used in different ways. Mostly used VAR analysis methods are: 1. Parametric VAR (also known as Linear, Variance-Covariance, Delta-normal and Closed) 2. Monte Carlo VAR 3. Historical VAR 4. Delta Gamma VAR In risk management there are two methods used for measuring the performance of VAR models. These are: 1. Backtesting, 2. Stress Testing and Scenario Analysis, 3. RAROC - Risk Adjusted Return on Capital Interest rate risk is one of the most dangerous risks for banks and it is also observed by the science of asset and liability management. Asset and liability management also developed the measurement of this risk. These measurement techniques depend on two methods: - GAP Analysis: Gap analysis which is developed for interest risk measurements, determines the interest revenues or interest loss of bank assets and liabilities that are formed by the fluctuation in interest rates. Nevertheless, in order to measure the amount of interest revenues and interest loss, the bank has to determine the interest rate sensitive assets and liabilities and has to find the GAP between them. When GAP analysis is used as the measurement technique for liquidity risk, it determines the liquidity shortage (-GAP) and excess of liquidity (+GAP) that occurs for a period of cash flow and also for the banks' assets and liabilities. GAP analysis is also used for the measurement of currency risk by using the foreign exchange assets and liabilities of the bank and also by considering date of maturities of each foreign exchange. - Duration Analysis: Duration means the weighted average of re-pricing period that is calculated by weighting all the assets and liabilities with the time to maturity. Duration can also be defined as the elasticity measurement that shows the changes in the net present value of an asset caused by the risk factors. Duration analysis can be used for measuring the effects of new positions, that occurs as a result of simulation method, over the bank's economic value. As a result, it is obvious that for both static and dynamic GAP analyses duration method can be used. Duration GAP Model is duration measurement technique that is used in coordination with GAP analyses. In duration GAP model, the interest rate risk of a bank's balance sheet is calculated by adding 3 GAPs, which are: i. Duration Gap of Net Interest Income ii. Duration Gap of Non-sensitive Items iii. Duration Gap of Net Worth Currency risk turned into an important risk factor for banks because of the development in international trade and international capital fluctuations. Nevertheless, since the financial markets differ for each country, any standard for calculating currency risk has not been discovered yet. Instead of calculation standards, authorities formed some limitations which can be listed as: - Currency Risk Rate - Standard Ratio of Net General Position/ Minimum Capital Required Banking system and science of risk management has been dealing with credit risk for years since it is one of most important risks for banks. Despite all the researches because of its complicated structure no measurement technique has been discovered for this kind of risk. However, some methods have been formed for the forecasting of expected loss: - Expected Default Frequency and Rating Systems of Banks - Exposure at Default Calculations - Expected Loss and Unexpected Loss In order to measure financial risks and the decrease in the value of a bank for a confidence interval, the probability of the risk and the expected loss of that risk must be taken into consideration. The measurement techniques for operational risk depends on this, too. However it is more difficult to measure the probability of the risk and the expected loss for operational risk than measuring for other financial risks because operational risks sometimes occur from the environment and they do not occur permanently. That is why they are more difficult to measure. In our country, basic function of banks has been collecting funds with low costs and investing them in public bonds with high profitability. With the acceptance of Economic Stabilization Program in 2000, banks had to give up these easy revenues and they focused on increasing non-interest based revenues and decreasing non-interest based costs. The decrease in the interest rates also made banks find alternative revenues that could balance their interest rate sensitive assets and liabilities. As a result they concentrated on improving banking products and services. However, the economic crisis that took place between November 2000 and February 2001 created huge fluctuations in interest rates. The results of the crisis made the banking sector supervise and control interest rate risks. In this study, interest rate sensitive assets and liabilities of Türkiye Dış Bankası A.Ş., Koçbank A.Ş. and Oyakbank A.Ş. are examined by using the consolidated balance sheets of 2000. Although the GAP between the interest rate sensitive assets and liabilities of Türkiye Dış Bankası A.Ş. is more than four times its equity capital, the bank takes only currency risk and it has the structure that can hedge the interest rate risk. Considering bank's financial ratios, partnership structure and profitability, it is obvious that bank has an efficient interest rate risk management. Since the GAP between the interest rate sensitive assets and liabilities of Oyakbank A.Ş. is nearly two times its equity capital, the bank can be considered as risky despite its financial ratios, partnership structure and profitability. The GAP between the interest rate sensitive assets and liabilities of Koçbank A.Ş. is nearly half of its equity capital and accordingly it is the only bank that has the minimum risk with the minimum GAP. As a result, the conditions that changes permanently and increasingly throughout the global financial system offer its members high profitability opportunities. Unfortunately these opportunities bring out some threats also. The importance of modern science of risk management for global economy and financial markets increases day by day. However the changing conditions and the increase in the number of banking products create new risk factors for the banking system globally. Risk management is vital for all the organizations in the financial system and all the organizations try to find new methods of measuring and controlling the risks that they have to take during their economic life. Risk management departments are one of the decision mechanisms and their decisions lead both the investors and the customers. Lately, in order to reach full capital activity, some regulations and agreements like MAI are made. Since the responsibility of using the national and international funds efficiently belongs to the banking system, it is obvious that to satisfy the fund demanders the banks must not only promise high profitability but also they must offer alternatives with low risks. All the developing countries like Turkey need international capital for investments and innovations. First step of attracting international capital and investors is the stability and confidence in the financial markets. Economic stabilization, tax advantages, legislation that protects investors and mostly risk management policies are the factors that are needed for a reliant market. The positive progress in Turkey's economy has not established an positive image about Turkish financial system, the delay in the economic stabilization also delayed the transfer of international capital and as a result in 2001 14 Billion USD of international capital went out of Turkey. Banks in Turkey reacted immediately and started studying on risk management techniques. Nevertheless, risk measurement did not have any standards and they differ according to organizations and conditions. Banking Regulation and Supervision Agency is established to regulate the banking system. This agency first of all formed some regulations about capital structures of the banks and then some regulations about the risk management structures. However, these regulations were not sufficient and in 2001 after the foreign exchanges are let to fluctuate, 8 Turkish banks had to be transferred to The Savings Deposit and Insurance Fund because of their disability to fulfill financial liabilities. After the economic crisis and the transfer or 8 banks to SDIF, banking system in Turkey realized the necessity of risk management concept and in order not be like the other 8 banks they began to operate due to the risk management legislation. As mentioned before banks should be interested in risk management just because of the legal obligations but also because of the global finance theory. Recently, most of the banks established their risk management structure and had the risk management department in their organizational charts. Although Banking Regulation and Supervision Agency updated the risk management legislation the next year, there is still no standardization of risk management in the sector. Different risk measurement techniques used by banks, different hedging policies and insufficient feedback about the success of the measurement techniques made it difficult for the authorities to define some standards. Authorities should lead the sector and should follow the international developments about risk management for banking sector. As the uncertainty in the markets continued, the other actors of the financial system tried to create new theories and realized that risk management is not only for banks but also for other living organization. Nowadays, insurance companies, financial leasing companies are some of the organizations that have studies on the market risk that the economy cause and that form their policies according to the results of these studies. As the market risk and the uncertainty continues, it is clear that all the financial organizations will need and accept the risk management concept. With the acceptance and adoption of risk management, Turkish economy will meet the stabilization and certainty in all the financial markets.
Risk is the basic part of all the activities described by economics. Since the main goal of all organizations is profit maximization, it is obvious that risk factor is always present. Accordingly, profit is the function of risk or the function of adoption of efficient risk management. As mentioned above, if risk is a cost that has to be realized for profit maximization, risk should be defined, measured or efficient risk management should be used, or new risk strategies should be adopted. Since the existence of economics, organizations have defined risk but they have only used previsions and predictions in order to measure it. By the development of statistics and probability theories, more realistic results have occurred, academical and technological innovations have caused new risks and also new measurement techniques. While definition of risk and risk management maintained its importance for organizations, banks became the most caring actors of financial system because of the desperate need. Since the main function of banks is being the bridge between people/ corporations that have fund supply and that have fund demand, it can be observed that banks take risks and transform it to banking products and services. Risk of banks can be described as, probability of loss caused by obligations that are not fulfilled, or caused by unexpected situations. Recent developments in financial system have caused vital changes in the quality and the quantity of risks that are realized by banks. In the past, banks had only focused on credibility risk, but nowadays they also have to focus on interest rate risk, market risk, operational risk and external risk while trying to stay liquid and realizing the forecasted profits. When all the factors are observed together, the importance of risk management for banks can be understood. Also profit and efficiency depending on risk management and optimal risk strategies are the main points affecting the credibility of banks in national and international financial markets. European Union has declared the necessity of risk management and in order to determine the risks of all financial organizations of member countries and create standards in auditing and supervision developed some restrictions and measurement techniques. In addition, organizations like Bank for International Settlement (BIS - Basle Committee), EBRD and IMF had researches on measurement techniques and they developed some restrictions in auditing and supervision, too. Turkey, being one of the candidates of EU, has also adopted the developments in risk management. First of all, legislation changes were made, new banking law was recognized, Banking Regulation and Supervision Agency was established and new risk management legislation was formed. Obviously, banks in Turkey are not interested in risk management just because of the obligations caused by the legislation but also because of the necessity of global economy and finance theory. Changes in microeconomic and macroeconomic balances of global financial markets have put an obligation on banks for accepting the risk-revenue concept in order to have more profit. Especially, macro based changes that occurred in global economy in last decade, have forced banks to reorganize. Legislation changes, decreasing revenues because of severe competitive conditions, fluctuation in consumer choices are the other factors that brought banking sector to its current condition. Global service of banks increased the need for international authorities apart from the national authorities. BIS, one of the most important international authorities overrates risk management and makes a contribution by the researches. In addition, developments in academic literature and technological opportunities are the other items that created risk management. The main factors that have major role in the formation and development of risk management can be listed as: 1. Changes in academic literature 2. Changes in macroeconomic balances 3. Changes in legislation 4. BIS - Bank for International Settlements As a result of banks' missions, they operate in an environment full of various financial risks. In general, these risks can be classified as: A. Internal Risks i. Credit Risk ii. Interest Rate Risk iii. Liquidity Risk iv. Foreign Exchange Risk v. Payment Power Risk vi. Incoordination in Legislation Risk vii. System Risk viii. Human Resources Risk ix. Operational Risk B. External Risks i. Market Risk ii. Currency Risk iii. Stock Exchanges Risk iv. Commodity Price Risk v. Reputation Risk vi. Technological Risk vii. Environment Risk viii. Political Risk Science of risk management changed while developing parallel to the development in financial system. The stages of development can be defined under four categories: 1. Traditional Risk Management 2. Portfolio Theory 3. Risk Management By Derivative Models 4. Value At Risk Market risk is one of the external risks that banks have to take and it is measured by VAR analysis. VAR analysis is a measurement technique that takes market performance and correlations of all risks into consideration. In general, VAR means the biggest value of expected loss of a portfolio in a period and in a confidence interval. In science of risk management, VAR analysis can be used in different ways. Mostly used VAR analysis methods are: 1. Parametric VAR (also known as Linear, Variance-Covariance, Delta-normal and Closed) 2. Monte Carlo VAR 3. Historical VAR 4. Delta Gamma VAR In risk management there are two methods used for measuring the performance of VAR models. These are: 1. Backtesting, 2. Stress Testing and Scenario Analysis, 3. RAROC - Risk Adjusted Return on Capital Interest rate risk is one of the most dangerous risks for banks and it is also observed by the science of asset and liability management. Asset and liability management also developed the measurement of this risk. These measurement techniques depend on two methods: - GAP Analysis: Gap analysis which is developed for interest risk measurements, determines the interest revenues or interest loss of bank assets and liabilities that are formed by the fluctuation in interest rates. Nevertheless, in order to measure the amount of interest revenues and interest loss, the bank has to determine the interest rate sensitive assets and liabilities and has to find the GAP between them. When GAP analysis is used as the measurement technique for liquidity risk, it determines the liquidity shortage (-GAP) and excess of liquidity (+GAP) that occurs for a period of cash flow and also for the banks' assets and liabilities. GAP analysis is also used for the measurement of currency risk by using the foreign exchange assets and liabilities of the bank and also by considering date of maturities of each foreign exchange. - Duration Analysis: Duration means the weighted average of re-pricing period that is calculated by weighting all the assets and liabilities with the time to maturity. Duration can also be defined as the elasticity measurement that shows the changes in the net present value of an asset caused by the risk factors. Duration analysis can be used for measuring the effects of new positions, that occurs as a result of simulation method, over the bank's economic value. As a result, it is obvious that for both static and dynamic GAP analyses duration method can be used. Duration GAP Model is duration measurement technique that is used in coordination with GAP analyses. In duration GAP model, the interest rate risk of a bank's balance sheet is calculated by adding 3 GAPs, which are: i. Duration Gap of Net Interest Income ii. Duration Gap of Non-sensitive Items iii. Duration Gap of Net Worth Currency risk turned into an important risk factor for banks because of the development in international trade and international capital fluctuations. Nevertheless, since the financial markets differ for each country, any standard for calculating currency risk has not been discovered yet. Instead of calculation standards, authorities formed some limitations which can be listed as: - Currency Risk Rate - Standard Ratio of Net General Position/ Minimum Capital Required Banking system and science of risk management has been dealing with credit risk for years since it is one of most important risks for banks. Despite all the researches because of its complicated structure no measurement technique has been discovered for this kind of risk. However, some methods have been formed for the forecasting of expected loss: - Expected Default Frequency and Rating Systems of Banks - Exposure at Default Calculations - Expected Loss and Unexpected Loss In order to measure financial risks and the decrease in the value of a bank for a confidence interval, the probability of the risk and the expected loss of that risk must be taken into consideration. The measurement techniques for operational risk depends on this, too. However it is more difficult to measure the probability of the risk and the expected loss for operational risk than measuring for other financial risks because operational risks sometimes occur from the environment and they do not occur permanently. That is why they are more difficult to measure. In our country, basic function of banks has been collecting funds with low costs and investing them in public bonds with high profitability. With the acceptance of Economic Stabilization Program in 2000, banks had to give up these easy revenues and they focused on increasing non-interest based revenues and decreasing non-interest based costs. The decrease in the interest rates also made banks find alternative revenues that could balance their interest rate sensitive assets and liabilities. As a result they concentrated on improving banking products and services. However, the economic crisis that took place between November 2000 and February 2001 created huge fluctuations in interest rates. The results of the crisis made the banking sector supervise and control interest rate risks. In this study, interest rate sensitive assets and liabilities of Türkiye Dış Bankası A.Ş., Koçbank A.Ş. and Oyakbank A.Ş. are examined by using the consolidated balance sheets of 2000. Although the GAP between the interest rate sensitive assets and liabilities of Türkiye Dış Bankası A.Ş. is more than four times its equity capital, the bank takes only currency risk and it has the structure that can hedge the interest rate risk. Considering bank's financial ratios, partnership structure and profitability, it is obvious that bank has an efficient interest rate risk management. Since the GAP between the interest rate sensitive assets and liabilities of Oyakbank A.Ş. is nearly two times its equity capital, the bank can be considered as risky despite its financial ratios, partnership structure and profitability. The GAP between the interest rate sensitive assets and liabilities of Koçbank A.Ş. is nearly half of its equity capital and accordingly it is the only bank that has the minimum risk with the minimum GAP. As a result, the conditions that changes permanently and increasingly throughout the global financial system offer its members high profitability opportunities. Unfortunately these opportunities bring out some threats also. The importance of modern science of risk management for global economy and financial markets increases day by day. However the changing conditions and the increase in the number of banking products create new risk factors for the banking system globally. Risk management is vital for all the organizations in the financial system and all the organizations try to find new methods of measuring and controlling the risks that they have to take during their economic life. Risk management departments are one of the decision mechanisms and their decisions lead both the investors and the customers. Lately, in order to reach full capital activity, some regulations and agreements like MAI are made. Since the responsibility of using the national and international funds efficiently belongs to the banking system, it is obvious that to satisfy the fund demanders the banks must not only promise high profitability but also they must offer alternatives with low risks. All the developing countries like Turkey need international capital for investments and innovations. First step of attracting international capital and investors is the stability and confidence in the financial markets. Economic stabilization, tax advantages, legislation that protects investors and mostly risk management policies are the factors that are needed for a reliant market. The positive progress in Turkey's economy has not established an positive image about Turkish financial system, the delay in the economic stabilization also delayed the transfer of international capital and as a result in 2001 14 Billion USD of international capital went out of Turkey. Banks in Turkey reacted immediately and started studying on risk management techniques. Nevertheless, risk measurement did not have any standards and they differ according to organizations and conditions. Banking Regulation and Supervision Agency is established to regulate the banking system. This agency first of all formed some regulations about capital structures of the banks and then some regulations about the risk management structures. However, these regulations were not sufficient and in 2001 after the foreign exchanges are let to fluctuate, 8 Turkish banks had to be transferred to The Savings Deposit and Insurance Fund because of their disability to fulfill financial liabilities. After the economic crisis and the transfer or 8 banks to SDIF, banking system in Turkey realized the necessity of risk management concept and in order not be like the other 8 banks they began to operate due to the risk management legislation. As mentioned before banks should be interested in risk management just because of the legal obligations but also because of the global finance theory. Recently, most of the banks established their risk management structure and had the risk management department in their organizational charts. Although Banking Regulation and Supervision Agency updated the risk management legislation the next year, there is still no standardization of risk management in the sector. Different risk measurement techniques used by banks, different hedging policies and insufficient feedback about the success of the measurement techniques made it difficult for the authorities to define some standards. Authorities should lead the sector and should follow the international developments about risk management for banking sector. As the uncertainty in the markets continued, the other actors of the financial system tried to create new theories and realized that risk management is not only for banks but also for other living organization. Nowadays, insurance companies, financial leasing companies are some of the organizations that have studies on the market risk that the economy cause and that form their policies according to the results of these studies. As the market risk and the uncertainty continues, it is clear that all the financial organizations will need and accept the risk management concept. With the acceptance and adoption of risk management, Turkish economy will meet the stabilization and certainty in all the financial markets.