Türkiye’de hasta hakları ve yasal temellerinin uluslararası bildirgeler çerçevesinde tıp etiği açısından incelenmesi

Abstract

İnsan haklarının önemli bir uzantısı olan hasta hakları ile ilgili ilk uluslararası belge Dünya Tıp Birliğinin 1981'de yayınladığı Lizbon Bildirgesidir. Altı temel maddeden oluşan bildirgede; hastaların -hekimini özgürce seçme hakkı, gizlilik hakkı, bilgilendirilme hakkı- gibi temel hakları belirlenmiştir. Hasta hakları ile ilgili hazırlanan bir diğer uluslararası belge de Amsterdam Bildirgesidir. 1994'te yayınlanan Bildirgede temel hasta hakları daha ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Dünya Tıp Birliği, 1981 Lizbon Bildirgesini, 1995'te Bali'de tekrar gözden geçirerek yayınlamıştır. Lizbon Bildirgesinin 1995'te yayınlanan metni 1981'de yayınlanan metninden daha ayrıntılıdır. Daha sonraki dönemlerde ülkeler kendi içlerinde hasta haklarının sağlanması, ile ilgili bazı yasal düzenlemelere gitmiştir. Türkiye'de 1998'e kadar hasta hakları ile ilgili özel düzenleme olmadığından, hasta hakları kanun, tüzük ve yönetmeliklerdeki bazı maddelere dayanılarak sağlanmaya çalışılıyordu. 1998'de konu ile ilgili özel bir düzenlemeye (Hasta Hakları Yönetmeliği) gidilmiştir. Bu tez çalışmasında: Tezde öncelikle İ.Ü. Hukuk Fakültesi Kütüphanesi, M.Ü. Hukuk Fakültesi Kütüphanesi ile İstanbul Barosu Kütüphanesindeki kaynaklardan yararlanılarak Hak kavramı ile kamu hürriyetlerinin tarihi gelişimi incelenmiş ve hasta haklarının sağlık hakkı ve yaşam hakkıyla ilişkileri değerlendirilmeye çalışılmıştır. Aynı kütüphanelerde bulunan kaynaklar ile İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Deontoloji/ Tıp Tarihi ABD Kütüphanesi ve Arşivi, İ.Ü. İstanbul Tıp Fakültesi Deontoloji/ Tıp Tarihi ABD Kütüphanesi ve Arşivi, British Council Kütüphanesi, Amerikan Konsolosluğu Kütüphanesinde konu ile ilgili olan kaynaklardan yararlanmanın yanısıra İnternet ortamında araştırma, Med-line taraması ile elde edilen bilgiler yardımıyla dünyada hasta haklarının gelişimi ile Türkiye'deki yansıması konularında değerlendirmeler yapılmıştır. Uluslararası belgelere (Lizbon 1981, (Amsterdam1994, Lizbon II 1995) dayanılarak hasta hakları etik ve hukuk boyutları ile incelenerek bu hakların Türkiye Cumhuriyeti Mevzuatında yer alış şekilleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Tezde, 1998 Hasta Hakları Yönetmeliğinin uluslararası Bildirgelere ve özellikle Amsterdam Bildirgesine uygun bir içeriğe sahip olduğu ve bazı eksiklere rağmen, Yönetmeliğin ulusal mevzuatta hasta hakları ile ilgili bazı eksiklikleri giderdiği sonucuna varılmıştır: Hastanın onamının alınmasında kapsamın ve biçimin belirlenmesi, hastanın ölümünden sonra da sırrının saklanması gerektiği, hastanın kendisi ile ilgili arşivlere ulaşabilme hakkı gibi konularda var olan bazı belirsizlikler Yönetmelikteki hükümlerle azalmıştır.

The first international document on patients rights which is an important component of human rights is the World Medical Association's Declaration on the Rights of the Patient (Lisbon Declaration) adopted in 1981.The declaration consists of six essential rights such as right to freedom of choice, right to information and right to confidentiality. Amsterdam Declaration is another international document on patients rights. The declaration was adopted in 1994 and the essential rights of the patients were defined in detail. The World Medical Association overviewed the 1981 Lisbon Declaration in Bali and published the amended declaration in 1995. The 1995 version of the Lisbon Declaration is more detailed than the 1981 version. The nations afterwards started to initiate legislative corrections to promote patients rights. Until 1998 there exist no regulation on patients rights in Turkey except some items of various regulations or acts related to the subject. A special regulation on patients rights (Patient Rights Regulation) was legislated in 1998. In this thesis study: the historical development of the notion of right has been initially studied depending on the references from the libraries of Istanbul University, Faculty of Law, Marmara University, Faculty of Law and Istanbul Bar and the relation of patients rights with right to health and life were examined. The global development of the patients rights and the reflection of this process on Turkey have been evaluated depending on the references mentioned above and the related sources from Istanbul University, Cerrahpaşa Faculty of Medicine, Deontology and History of Medicine Department's library and archives; Istanbul University, Istanbul Faculty of Medicine, Deontology and History of Medicine Department's library and archives; British Council Library and American Consulate Library as well as WWW and Med-line search. The ethical and legal aspects of patients rights were studied depending on international documents such as Lisbon 1981, Amsterdam 1994 and Lisbon II 1995 with an assessment of those rights within the Turkish legislation. It has been defended in the thesis that the contents of the 1998 Patients Rights Regulation was found to be in accordance with the international declarations, especially the Amsterdam Declaration. Besides some deficiencies it was found that the 1998 Regulation has overcome some defective issues within the framework of the body of the national law: some undetermined issues such as the contents and methods of patients consent, the protection of confidentiality after the death of the patient and the right to access to information have been resolved with the jurisdiction of the Regulation.