Kent yoksulluğu ve sosyal belediyecilik : İstanbul Büyükşehir Belediyesi örneği

Abstract

Kent yoksulluğu ve sosyal belediyecilik : İstanbul Büyükşehir Belediyesi örneği Dünyada modernleşme ve sanayileşmeyle birlikte ivme kazanan kentleşme olgusu, yoksulluğun mekânsal boyutunu da değiştirmiştir. Bu süreçte yoksulluk olgusu da yaşanan göçler gibi kırlardan kentlerin merkezlerine taşınmıştır. Böylece literatürde “kent yoksulluğu” kavramı ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda yoksulluğun sadece gelir yoksunluğu olarak açıklanmayacağı; barınma, sağlık, eğitim, sosyal hizmetlere erişim, sosyal ve mekânsal eşitsizlikler gibi çok boyutlu unsurları içerdiği kabul edilmektedir. Kent yoksulluğunun artışa geçmesi sosyal politika ve hizmetlerin önemini artırmış, sosyal belediyecilik uygulamalarının zaruri hale gelmesini sağlamıştır. Yerel yönetimler, yoksulluğun yarattığı sosyal dışlanma ve toplumsal kırılganlığın etkilerini hafifletmeyi ve yoksulluğun ortaya çıkmasındaki unsurların görece olarak azaltmayı hedefleyen kamusal aktörler haline evrilmiştir. Türkiye’nin en büyük ve en hızlı biçimde kentleşen metropolü olan İstanbul, kent yoksulluğu sürecinin en belirgin örneklerinden biridir. İstanbul’da, merkezi hükümetin kentsel regülasyonlarının yetersiz kalması, daha çok piyasa odaklı ve plansız bir büyümenin yaşanması ve arsa rantının kentin büyümesinde belirleyici bir faktör hâline evrilmesi, konut ve işyeri maliyetlerinde artışlara neden olmuştur. Böylece İstanbul’da kiracı oranlarının Türkiye ortalamasının üzerinde seyretmesine, kira yükünün hanehalkı üzerindeki yükü artırmasına ve kent yoksulluğunun daha da derinleşmesine sebep olmuştur. Araştırma bulguları, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 2019 ile 2024 döneminde uygulamış olduğu sosyal yardım ve hizmetlerin daha çok mutlak yoksulluğun azaltılmasına yönelik olduğunu, ancak göreli yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altındaki bireylere de yardım ve destek sunduğunu göstermektedir. Bu dönem içerisinde belediyenin gerçekleştirmiş olduğu sosyal yardım ve hizmetlerin çeşitliliğinin arttığı ve sosyal yardım alan ailelerin sayısı ile sosyal hizmetlerden faydalanan kişi sayısında yükseliş olduğu gözlenmiştir. Böylece İstanbul’da kent yoksulluğunun etkilerinin azaltılmasında kısmi olarak iyileşmelere katkı sağlanmıştır. Aynı zamanda geliştirilen çeşitli yardım politikalarıyla birlikte toplumsal dayanışmayı artıran uygulamalar da hayata geçirilmiştir. Sonuç olarak, İstanbul Büyükşehir Belediyesi örneği, belediyelerin kent yoksulluğunun etkilerini hafifletmede önemli bir aktör olduğunu ve sosyal belediyecilik anlayışı kapsamında geliştirilen uygulamaların, hızlı ve plansız bir kentleşmenin yaratmış olduğu eşitsizliklere müdahale etme yönünde önemli bir rol üstlenmiş olduğunu ortaya çıkarmaktadır.Urban poverty and social municipalism : the case of İstanbul metropolitan municipality The phenomenon of urbanization, which gained momentum with modernization and industrialization around the world, has also changed the spatial dimension of poverty. In this process, the phenomenon of poverty has also been transferred from rural areas to city centers, similar to the migrations that have taken place. Thus, the concept of “urban poverty” has emerged in the literature. At the same time, it is accepted that poverty cannot be explained solely in terms of income deprivation; it encompasses multidimensional elements such as housing, health, education, access to social services, and social and spatial inequalities. The rise in urban poverty has increased the importance of social policy and services, making social municipalism practices imperative. Local governments have evolved into public actors aiming to mitigate the effects of social exclusion and social fragility caused by poverty and to relatively reduce the factors contributing to poverty. Istanbul, Turkey's largest and fastest-urbanizing metropolis, is one of the most prominent examples of the urban poverty process. In Istanbul, the inadequacy of the central government's urban regulations, the occurrence of more market-oriented and unplanned growth, and the evolution of land rent into a decisive factor in the city's growth have led to increases in housing and workplace costs. This has caused the proportion of tenants in Istanbul to exceed the Turkish average, increased the burden of rent on households, and deepened urban poverty. The research findings show that the social assistance and services provided by the Istanbul Metropolitan Municipality between 2019 and 2024 were mainly aimed at reducing absolute poverty, but also provided assistance and support to individuals at risk of relative poverty and social exclusion. During this period, an increase in the diversity of social assistance and services provided by the municipality was observed, along with a rise in the number of families receiving social assistance and the number of individuals benefiting from social services. This contributed to partial improvements in mitigating the effects of urban poverty in Istanbul. At the same time, various assistance policies were developed, and practices that enhanced social solidarity were implemented. In conclusion, the example of the Istanbul Metropolitan Municipality reveals that municipalities are important actors in mitigating the effects of urban poverty and that the practices developed within the framework of social municipalism have played a significant role in addressing the inequalities created by rapid and unplanned urbanization.