Publication: Uluslararası para fonu (IMF) ve Türkiye İlişkileri
Abstract
The main subject of the thesis is the examining of the relations between Turkey and the IMF. For this purpose starting from the Bretton Woods, establishment of the IMF, purposes, structure of the organization and sources of funds, are examined. Latterly relations between Turkey and the IMF are summarized and the effects of the stabilization programs to the Turkish economy are defined. The IMF is an organization that is created by Bretton Woods system. However after the system collapsed at 1973, the IMF continued to function with little changes. The goals of the establishment of the IMF are arrange in order as; to improve the international monetary cooperation, to help to the increasing of international trade in equilibrium, to maintain the exchange stability, to help to the foundation of many sided payment system, to give monetary help to the members who has payment system balance problems, by taking guarantees. Basic function is to give credit to the members for unbalances in the international payment system. The IMF's sources occur from the money that is deposited as joining share, which named as quotas, it is determined by the economical figures of the member countries. The IMFFis criticized around the world and in the USA where the IMF is established. The reason of this is the conditions that the IMF wants from the countries that want loans. As a matter of fact successful USA governments use their power in the direction of their profit, in the lending decisions influences of political effects can be seen. Also after the Asian crisis serious criticisms were made about IMF programs in conjecturing the crisis unsuccessfully and in making the support programs wrongly. Furthermore currency crisis in the world economy in 1990s' was seen in Europe in 1992-1993 and in Latin America in 1994-1995, stabilization in currencies which is of the responsibilities of the IMF was not made and fund crisis in the latest time, all of them weaken the IMF' s esteem. If the IMF will be successful in Turkey, in some way the IMF can get its esteem back which has weaken in Asia and Russia. Between Turkey and the IMF from 1961 to today 16 stand by treaties has been made. The last one was signed at 8 July 1994. 610.5 mio SDR was put aside because of the elections and after a while cancelled. Policies that were used not much advantage to Turkey and instability was started. Rising international and national debt and inflation is proving it. But, the reason why applied policies are unsuccessfully ended as 5 April Agreement was, the government was late to announce the stability program, not apply all of the precautions of the program immediately and the government was not constant in applying the decisions. At July 1998 between the IMF and Turkey Close Following Treaty for 18 months was signed. The purpose of the treaty is to increase the credit mark of Turkey and to increase the international credit possibilities. According to the treaty targets about Turkish scrutinized and announced in each three month. After the visit of the IMF in October 1999 the developments in 1998 were found successful. And success of 1999 was tied to the structural reforms, which has not done by Turkey. These reforms are; banking, retirement, privatization, agriculture and spending of government. But Turkey takes a big step in the finance sector by taking Banking Act. Also with social Security Reform retirement age has been increased. Also International Arbitration Act has been accepted. These are all found positive by the IMF. Progress of the economy was changed because of the earthquake in 17 August 1999 and the reviewing of the obligations was decided. Because of the earthquake Turkeys' place in national and international arena has shown that crisis in the Turkish economy will be deepen. With the seventieth stand by treaty, which will be at the end of 1999 how many sources can be get and when it will be end will be clear which is not clear yet. Next years, economic choice of Turkey, what Turkey can win or loose with relations by the IMF will be seen. For the success of the program there must be a political stability and government must own it. If country not decide by itself, helping of the IMF will be much harder. Furthermore unsuccessful endings of some IMF standard programs can be seen. In Turkey political unstableness is the cause of the economical one. Unsuccessful governments decrease the trust to the programs. At the end, the staff who can make the right decision for the economy must be formed. As forming this staff economical programs can be applied without much harm.
Tez'de işlenen temel konu, Türkiye ve IMF ile olan ilişkilerin incelenmesi olmuştur. Bu amaçla önce Bretton Woods'dan başlanarak IMF'nin kuruluşu, amaçları, örgüt yapısı ve fon kaynakları incelenmiş olup, daha sonra Türkiye ile IMF arasındaki ilişkiler özetlenmiş ve uygulanan istikrar programlarının Türkiye ekonomisine olan etkileri açıklanmaya çalışılmıştır. IMF, Bretton Woods sisteminin yarattığı bir kuruluştur. Ancak bu sistemin yıkıldığı 1973'den sonraki dönemde de fonksiyonlarını biraz değiştirerek devam etmiştir. IMF'nin kuruluş amaçları; uluslararası parasal işbirliğini geliştirmek, uluslararası ticaretin dengeli biçimde artmasına katkıda bulunmak, kambiyo istikrarını sağlamak, çok taraflı bir ödeme sistemi kurulmasına yardımcı olmak, ödemeler dengesi güçlüğü yaşayan üyelerine uygun garantiler karşılığında geçici mali yardımlar yapmak şeklinde sıralanabilir. Temel görevi; dış ödeme açıklarına karşı üye ülkelere kredi açmaktır. IMF'nin kaynakları üye devletlerin ekonomik göstergelerine göre belirlenen ve adına kota denilen katılma payları uyarınca yatırdıkları paralardan oluşmaktadır. IMF, kendisinden borç isteyen devletlere bu borç karşılığında yüklediği koşullar nedeniyle tüm dünyada ve hatta son zamanlarda toprakları üzerinde faaliyet gösterdiği ve en büyük üyesi olan ABD'de eleştiri konusu olmuştur. Nitekim başarılı Amerikan yönetimi, güçlerini menfaatleri doğrultusunda kullanmakta ve borç verme kararlarında politik etkilerinin izi görülmektedir. Ayrıca, Asya krizi sonrasında IMF politikalarına yönelik; krizi öngörmede başarısız olduğu ve destek programlarının yanlış oluşturulduğu yönünde ciddi eleştiriler yapılmıştır. Diğer taraftan, dünya ekonomisinin 1990'larda döviz piyasalarında yaşadığı krizin, 1992-1993'de Avrupa'da, 1994-1995'de de Latin Amerika'da da yaşanması, IMF'nin görevleri arasında yeralan döviz kuru piyasalarındaki istikrarın sağlanamamış olması ve son zamanlardaki fon sıkıntısı IMF'nin itibarını zayıflatmıştır. IMF, Türkiye'de başarılı olduğu takdirde, Asya ve Rusya'da yıpranmış olan itibarını bir ölçüde geri getirebilecektir. Türkiye ile IMF arasında 1961 yılından buyana tam 16 kez stand-by anlaşması yapılmıştır. Sonuncusu 8 Temmuz 1994 yılında imzalanan 610.5 milyon SDR ise Türkiye'nin seçime gitmesi nedeniyle askıya alındı ve bir süre sonra iptal edildi. Uygulanan politikaların Türkiye'ye çok fazla bir etkisi olmamış, istikrarsızlık belirtileri başgöstermiştir. Dış ve iç borçlardaki yükselme ve yükselen bir enflasyon da bunun göstergesidir. Ancak, uygulanan politikaların başarısızlıkla sonuçlanmasındaki neden; 5 Nisan Kararlarında olduğu gibi hükümetin istikrar paketini açıklamada geç kalması ve programın tüm tedbirleri kısa süre içinde uygulamaya konulamaması ve hükümetin aldığı kararları uygulamada kararlı davranamamış olmasıdır. Haziran 1998'de IMF ile Türkiye arasında 18 aylık Yakın İzleme Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşma ile Türkiye'nin uluslararası kredi notunun yükselmesi, dış kredi imkanlarının artması amaçlanmıştır. Anlaşma kapsamında, her üç ayda bir Türkiye ekonomisinin temel göstergeleri ile ilgili tespit edilen hedeflere ilişkin gelişmeler IMF uzmanları tarafından gözden geçirilecek ve değerlendirmeler kamuoyuna açıklanacaktır. IMF'nin 1999 Ocak ayında yaptığı ziyaret sonucunda, 1998 yılındaki gelişmeler başarılı bulunmuştur. 1999 yılının başarısını ise Türkiye'nin taahhütte bulunup da bir türlü yapamadığı yapısal reformlara bağlamıştır. Sözkonusu reformlar, bankacılık, emeklilik, özelleştirme, tarım ve hükümet harcamalarıdır. Ancak, Türkiye finans kesiminde önemli bir adım atarak Bankalar Kanununu çıkarmış ve Sosyal Güvenlik Reformu'nda da kararlılığını sürdürerek emeklilik yaşını yukarıya çekmiştir. Ayrıca, Uluslararası Tahkim Yasası'nı kabul etmiştir. IMF tarafından bu gelişmeler olumlu bulunmuştur. 17 Ağustos 1999'da Marmara Bölgesinde meydana gelen deprem felaketi nedeniyle ekonominin seyri değişmiş ve IMF'ye verilen bazı taahhütlerin revize edilmesi kararı gündeme gelmiştir. Meydana gelen felaket nedeniyle Türkiye'nin gerek ulusal ve gerekse global düzeyde içerisinde bulunduğu süreç, ülke ekonomisinde yaşanmakta olan krizi daha çok derinleştireceğini göstermektedir. 1999 yılı sonunda netleşeceği umulan 17. stand-by anlaşmasının ne kadar kaynak sağlayacağı ve sonucunun ne olacağı henüz belli değildir. Bundan sonraki yıllarda Türkiye'nin ekonomik tercihinin ne yönde olacağı ve IMF ile olan ilişkilerin neler kazandırıp, neler kaybettireceği görülecektir. İstikrar programlarının başarılı olabilmesi için siyasi kararlılığın sağlanarak, hükümetin bunu sahiplenmesi gerekir. Ülke kendi kendine kararlılık göstermedikçe, IMF gibi uluslararası kuruluşların yardım etmeleri güçleşir. Diğer taraftan da IMF'nin bazı ülkelere uygulattığı standart programların zaman içinde başarısızlıkla sonuçlandığı görülmüştür. Türkiye'de ekonomik istikrarı sağlamaya yönelik politikaların başarılı olamamasının nedeni siyasi istikrarsızlıktır. İşbaşına gelen hükümetlerin başarısız olması, istikrar önlemlerine olan güvenin azalmasına neden olmuştur. Sonuç olarak, yanlıştan ve birtakım çekişmelerden biran önce kurtulup, ekonominin gereği kararları alıp, bu kararları uygulayabilecek kadroların oluşturulması aciliyet arzetmektedir. Sözkonusu kadroların oluşturulması halinde doğru istikrar politikaları uygulanabilir ve acı reçetelere gerek kalmayabilir.
Tez'de işlenen temel konu, Türkiye ve IMF ile olan ilişkilerin incelenmesi olmuştur. Bu amaçla önce Bretton Woods'dan başlanarak IMF'nin kuruluşu, amaçları, örgüt yapısı ve fon kaynakları incelenmiş olup, daha sonra Türkiye ile IMF arasındaki ilişkiler özetlenmiş ve uygulanan istikrar programlarının Türkiye ekonomisine olan etkileri açıklanmaya çalışılmıştır. IMF, Bretton Woods sisteminin yarattığı bir kuruluştur. Ancak bu sistemin yıkıldığı 1973'den sonraki dönemde de fonksiyonlarını biraz değiştirerek devam etmiştir. IMF'nin kuruluş amaçları; uluslararası parasal işbirliğini geliştirmek, uluslararası ticaretin dengeli biçimde artmasına katkıda bulunmak, kambiyo istikrarını sağlamak, çok taraflı bir ödeme sistemi kurulmasına yardımcı olmak, ödemeler dengesi güçlüğü yaşayan üyelerine uygun garantiler karşılığında geçici mali yardımlar yapmak şeklinde sıralanabilir. Temel görevi; dış ödeme açıklarına karşı üye ülkelere kredi açmaktır. IMF'nin kaynakları üye devletlerin ekonomik göstergelerine göre belirlenen ve adına kota denilen katılma payları uyarınca yatırdıkları paralardan oluşmaktadır. IMF, kendisinden borç isteyen devletlere bu borç karşılığında yüklediği koşullar nedeniyle tüm dünyada ve hatta son zamanlarda toprakları üzerinde faaliyet gösterdiği ve en büyük üyesi olan ABD'de eleştiri konusu olmuştur. Nitekim başarılı Amerikan yönetimi, güçlerini menfaatleri doğrultusunda kullanmakta ve borç verme kararlarında politik etkilerinin izi görülmektedir. Ayrıca, Asya krizi sonrasında IMF politikalarına yönelik; krizi öngörmede başarısız olduğu ve destek programlarının yanlış oluşturulduğu yönünde ciddi eleştiriler yapılmıştır. Diğer taraftan, dünya ekonomisinin 1990'larda döviz piyasalarında yaşadığı krizin, 1992-1993'de Avrupa'da, 1994-1995'de de Latin Amerika'da da yaşanması, IMF'nin görevleri arasında yeralan döviz kuru piyasalarındaki istikrarın sağlanamamış olması ve son zamanlardaki fon sıkıntısı IMF'nin itibarını zayıflatmıştır. IMF, Türkiye'de başarılı olduğu takdirde, Asya ve Rusya'da yıpranmış olan itibarını bir ölçüde geri getirebilecektir. Türkiye ile IMF arasında 1961 yılından buyana tam 16 kez stand-by anlaşması yapılmıştır. Sonuncusu 8 Temmuz 1994 yılında imzalanan 610.5 milyon SDR ise Türkiye'nin seçime gitmesi nedeniyle askıya alındı ve bir süre sonra iptal edildi. Uygulanan politikaların Türkiye'ye çok fazla bir etkisi olmamış, istikrarsızlık belirtileri başgöstermiştir. Dış ve iç borçlardaki yükselme ve yükselen bir enflasyon da bunun göstergesidir. Ancak, uygulanan politikaların başarısızlıkla sonuçlanmasındaki neden; 5 Nisan Kararlarında olduğu gibi hükümetin istikrar paketini açıklamada geç kalması ve programın tüm tedbirleri kısa süre içinde uygulamaya konulamaması ve hükümetin aldığı kararları uygulamada kararlı davranamamış olmasıdır. Haziran 1998'de IMF ile Türkiye arasında 18 aylık Yakın İzleme Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşma ile Türkiye'nin uluslararası kredi notunun yükselmesi, dış kredi imkanlarının artması amaçlanmıştır. Anlaşma kapsamında, her üç ayda bir Türkiye ekonomisinin temel göstergeleri ile ilgili tespit edilen hedeflere ilişkin gelişmeler IMF uzmanları tarafından gözden geçirilecek ve değerlendirmeler kamuoyuna açıklanacaktır. IMF'nin 1999 Ocak ayında yaptığı ziyaret sonucunda, 1998 yılındaki gelişmeler başarılı bulunmuştur. 1999 yılının başarısını ise Türkiye'nin taahhütte bulunup da bir türlü yapamadığı yapısal reformlara bağlamıştır. Sözkonusu reformlar, bankacılık, emeklilik, özelleştirme, tarım ve hükümet harcamalarıdır. Ancak, Türkiye finans kesiminde önemli bir adım atarak Bankalar Kanununu çıkarmış ve Sosyal Güvenlik Reformu'nda da kararlılığını sürdürerek emeklilik yaşını yukarıya çekmiştir. Ayrıca, Uluslararası Tahkim Yasası'nı kabul etmiştir. IMF tarafından bu gelişmeler olumlu bulunmuştur. 17 Ağustos 1999'da Marmara Bölgesinde meydana gelen deprem felaketi nedeniyle ekonominin seyri değişmiş ve IMF'ye verilen bazı taahhütlerin revize edilmesi kararı gündeme gelmiştir. Meydana gelen felaket nedeniyle Türkiye'nin gerek ulusal ve gerekse global düzeyde içerisinde bulunduğu süreç, ülke ekonomisinde yaşanmakta olan krizi daha çok derinleştireceğini göstermektedir. 1999 yılı sonunda netleşeceği umulan 17. stand-by anlaşmasının ne kadar kaynak sağlayacağı ve sonucunun ne olacağı henüz belli değildir. Bundan sonraki yıllarda Türkiye'nin ekonomik tercihinin ne yönde olacağı ve IMF ile olan ilişkilerin neler kazandırıp, neler kaybettireceği görülecektir. İstikrar programlarının başarılı olabilmesi için siyasi kararlılığın sağlanarak, hükümetin bunu sahiplenmesi gerekir. Ülke kendi kendine kararlılık göstermedikçe, IMF gibi uluslararası kuruluşların yardım etmeleri güçleşir. Diğer taraftan da IMF'nin bazı ülkelere uygulattığı standart programların zaman içinde başarısızlıkla sonuçlandığı görülmüştür. Türkiye'de ekonomik istikrarı sağlamaya yönelik politikaların başarılı olamamasının nedeni siyasi istikrarsızlıktır. İşbaşına gelen hükümetlerin başarısız olması, istikrar önlemlerine olan güvenin azalmasına neden olmuştur. Sonuç olarak, yanlıştan ve birtakım çekişmelerden biran önce kurtulup, ekonominin gereği kararları alıp, bu kararları uygulayabilecek kadroların oluşturulması aciliyet arzetmektedir. Sözkonusu kadroların oluşturulması halinde doğru istikrar politikaları uygulanabilir ve acı reçetelere gerek kalmayabilir.