Din felsefe ilişkisinde Gazzali-Pascal karışlaştırması

Abstract

Din Felsefe İlişkisinde Gazzali - Pascal Karşılaştırması adlı bu tezimizde biz, aynı zamanda fideist, apolojist ve entüisyonist kimliği ile de tanıdığımız Gazzâlî'nin İslam felsefesindeki yerini, epistemolojisini, Tanrı anlayışı ve mistik bilgi karşısındaki tavrını anlamaya çalışırken, kendisinden yaklaşık altı yüzyıl sonra, farklı bir kültür ve uygarlık ortamı olan 17. Yüzyıl Avrupasının modern bilim ve felsefî atmosferinde yetiştiği halde, Gazzâlî ile bir nevi fikir akrabalığı görüntüsü veren bir başka büyük düşünürü, yani Pascal'ı da aynı başlıklar altında inceledikten sonra, iki düşünürü karşılaştırma imkanı bulmuş olacağız. Din Felsefesinde, epistemolojik anlamda rasyonel ve empirik kaynaklı bilgilerin yanında mistik tecrübe veya dini tecrübe adı ile ortaya çıkan başka bir bilgi çeşidi daha vardır ki, gerek Gazzâlî, gerekse Pascal, anılan sahada, epistemolojilerini buna dayandırmakta ve bu durum birincisinde Kalp Gözü, ikincisinde ise, Kalp Mantığı terimleri ile ifadesini bulmaktadır. Her iki düşünür de başta Tanrı meselesi olmak üzere metafizik alanda böyle bir bilginin imkanını kabul etmektedir. Ancak, düşünürlerimiz de böylesi bir bilgiye ulaşabilmenin tek yolu, gerekli kalp temizliğinden geçmektedir ki, bu da ancak şehvet ve gazap duygularından arınarak, bedenî arzuları ve dünyevî alakaları terk etmek suretiyle mümkün olmaktadır. Söz konusu metafiziğin bir problemi olan Tanrı - insan ilişkisinde Mutlak Hakîkat bilgisine ulaşmaya çalışırken, aklın yetersizliğini müşterek bir görüş olarak ortaya koyan filozoflarımız, fideist ve apolojist kimliklerinin bir neticesi olarak işaret ettikleri sezgisel (hadsî- ıntiution) bilgiye ise, hazır olan insan kalbine ancak Tanrı tarafından atılan bir Nur'la ulaşılabileceğini ileri sürmekte ve bu bilgilenmeyi de Tanrı'nın inayet ve lütfuna bağlamaktadırlar. In this study, al-Ghazali-Pascal Comparison in Philosophy of Religion, we will attempte to understand the place of al-Ghazali, who is known for his tide is m, apologetic and his intuitionism, in Islamic philosophy, his epistemology, his conception of God and his attitude towards mystical knowiedge, and to examine PascaPs position, who has an intellectual kinship with al-Ghazaii despite the fact that Pascal lived in the 17. century Europe, with regard to similar issues. This will provide us with a ground to compare al-Ghazali and Pascal. In Philosophy of Religion beside the rational and empirical kinds, there is another kind of knowledge called mystical ör religious experience. Both al-Ghazali and Pascal found their epistemologics on this mystical experience and hile al-Ghazali calls it the eye of heart, Pascal calls it the logic of heart. Both thinkers acknowledge the possibility of s u c h knowledge in metaphysics, fîrst and foremost concerning God. However, in order to reach such knovvledgc, they argue, öne m üst clean his heart. Cleaning one's heart can be achieved by refraining from carnal desire and anger, by giving up bodily desires and worldly inclinations. Our Philosophers underline human intellect's inability in reaching the absolute Truth in the context of God-man relationship. They also agree that intuitive (hadsi) knowledge, which they point out as a consequence of their fideist and apologist identities, can be reached only through the light, vhich might be thrown by God into the heart of whoever îs ready. This knowledge, they argue, depends on divine goodness and generosity.