II. Abdülhamid döneminde hilafet meselesini tartışan iki risale

Abstract

Hilafet müessesesi, müslümanların gündemine, Hz. Peygamber'in vefatı ile gelmiş ve o günden sonra, yine müslümanların ortak düşünceleri doğrultusunda şekillendirilmiştir. İslâm'a göre kesin olan husus şudur ki, Kur'an ve Sünnet, hilâfet müessesesini açıkça ele almamış, müslümanların kıyas ve içtihadlarına bırakmıştır. Hulefa-i Raşidin döneminden sonra, İslam Tarihinde meydana gelen yönetim değişimleri, hilafet kurumunu, önce Sultan'lığa ve onunla birlikte de verasetle intikal eden bir saltanat'a dönüştürmüştür. Emeviler ve Abbasiler döneminden sonra devam eden Mısır Abbasi Hilafeti, nesebiyet açısından ortaya çıkış biçimi ve halifenin siyasi güçten yoksun kendisini yönlediren gücün tasdik makamı görüntüsünde olması, hilafet kurumunun, siyasi ve askeri güce sahip olan bir makam olması taleplerinin tekrar ortaya çıkmasının en önemli nedeni olmuştur. Yavuz Sulatan Selim'in, Mısır'ı fethi ile başlayan yeni süreç, başta Mekke Şerifi olmak üzere, diğer müslüman toplumların da zaman içerisinde Osmanlı Sultanlarının halife olarak benimsenmesi neticesini doğurmuştur. Bu tarihten sonra, Osmanlı Sultanlarının halifelik üzerinde vurgu yapmaları, batılıların başlattığı sömürge ve istila politikalarının, İslam ülkelerinde bir zulüm ve baskı aracı olmasından sonraya rastlamaktadır. Hızlanarak devam eden, özellikle II. Abdülhamit döneminde, Osmanlı Devletinin dış siyasetinde önemli bir yere oturan, İttihad-ı İslam politikası, bir taraftan hilafeti güçlendirmeye doğru giderken diğer taraftan da Hilafet kurumunun daha ciddi bir şekilde sorgulanmasına ve özellikle halifenin Kureyş'ten olması gereğinin altı çizilerek tartışılmasına neden olmuştur. Tezimizin iki ana risalesi olan İmâmet ve Hilâfet Risâlesi ile Hilâfet-i Muâzazama-i İslâmiyye risalesi bu dönemde kaleme alınmış iki önemli vasikadır. İmâmet ve Hilâfet Risâlesi genel olarak, Osmanlı Sultanlarının, yukarıda vermeye çalıştığımız tarihi seyri içerisinde, hilafet kurumunu zorla ve gayr-ı islami olarak ele geçirdiğini, Sultanların gerçek halife olamayacaklarını, çünkü bunun için Kureyşi'lik şartının olması gerektiğini, ayrıca halifeliğin babadan oğul'a geçemeyeceğini savunmaktadır. Hilâfet-i Muâzazama-i İslâmiyye risalesi ise, genel olarak İmâmet ve Hilâfet Risâlesi'ndeki iddiaların, şer'i olan kısmına, yine şer'i açıklamalar ve cevaplar getirmektedir. Bu yapılırken de, Hadis-i Şerifler delil gösterilmekte ve iddiaları cevaplayacak şekilde yorumlanmaktadır. Kullanılan Hadis-i Şerifler, her nekadar, kütüb-ü sitte'den seçildikleri söylense de çoğunluğu hadis ilmi tekniği açısından zayıftır. Tezimizin ana konusu II. Abdülhamit Döneminde Hilafet Meselesini Tartışan İki Risâle'yi latin harflerine aktarmak ve muhtevalarını vermek olsa da, bu risalelerden önce giriş kısmında İslam Tarihinin bütünü içerisinde Hilafet meselesini ele almaya çalıştık. Gelişen olayları, tarihi seyri içerisinde inceledikten sonra özellikle II. Abdülhamit döneminde, Osmanlı Toplumundaki aydınların ve siyaset adamlarının düşüncelerini ve eylemlerini araştırmayı hedefledik. Böylelikle, bu iki risalenin yazıldığı dönemdeki, siyasi ve fikri atmosferi yakalamış, efkar-ı umumiyye' yi yansıtmış olacaktık. Ayrıca, risalenin yazılmasına neden olabilecek, iç veya dış politik gelişmelerden, Tanzimat ve batılılaşma çalışmalarına kadar, her türlü sosyo-politik hadiselerden ipuçları çıkartmak ta risalelerin daha iyi anlaşılmasındaki en önemli parametrelerdendir. The institution of khilaphate part of the agenda of Muslims after the demise of the Prophet Muhammad and, from then onward, gained it's shape in the direction of the collective thinking of Muslims. What is Islamically certain is that the Qur'an and the Sunnah did not deal with the institution of the Khilaphate, leaving it to the legal analogy and religious inquiry. The transformations the Islamic system of goverment had undergone after the four Rightly Guided Caliphs turned the institution of Khilaphate into a monarcy which is inherited as a legacy in a dynasty. The Abbasid Khilaphate in Egypt, which emerged following the Ummayyad and Abbasid period, due to the questions regarding the lineage on which it was based and the political weakness of the Galiph which made him look as the office of approval for the power behind him, served as the most important cause in the rise of demands to equip the institution of Khliphate with political and military powers. When Yavuz Sultan Selim conquered Egypt, it initiated a new process in which Islamic societies in general, and most importantly the Sherif of Mekka, came to accept Ottoman Sultans as Caliphs. After that time, the emphasis of the ottoman Sultans on the Khilaphate coincides with the colonalization of the Muslim world by the Western powers. Pan-Islamist politics which was carried on during the time of the Abdulhamid II and played an important role in the policies of the Ottoman State solidified the Khilaphate, yet at the same time it brought about serious questioning of the Khilaphate in particular the condition that he should be a Qurayshite. The present thesis focuses mainly on two booklets which emerged in this period and titled as Imamet ve Hilafet Risalesi and Hilafet-i Muazzama-i Islamiyye. They are considered as two important documents on the issue. The former booklet, Imamet ve Hilafet Risalesi, argues that ottoman sultans had overtaken the Khilaphate by force and through non-Islamyc ways, the cannot be considered real Caliphs because affilation to Qurays tribe is a prerequisite and furthermore Khilaphate cannot be transferred from father to son. The latter booklet, Hilafet-i Muazzama-i Islamiyye, responds to the claims based on Islamic law using arguments derived from Islamic law.To this end, Traditions of the Prophet which are interpreted referred to in the discussion from the perspective of hadith critism. Although the main purpose of the thesis is to present in latin alphabet the two booklets about the question of Khilaphate during the time of Abdulhamid II, prior to this, in the Introduction, we broadly dealt with the question of Khilaphate in the history of Islam. After analysing events in the historical process, we aimed to investigate the ideas and actions of the intellectuals and statesman particularly at the time of Abdulhamid II. By doing so we reflected the public opinion and the political and ideological envirement in which these booklets were written. Besides, other indicators, which may contribute to the better understanding of the booklets and the reason why they were written at the first place, include internel and externel political developments and the efforts of reformation ( tanzimat ) and westernization which may provide important hints.