Ebeveyn kişilik özelliklerinin ve erken dönem uyumsuz şemalarının 48-72 aylık çocukların psikolojik iyi oluşları üzerindeki rolü

Abstract

Okul öncesi dönemde, özellikle 48-72 ay (5-6 yaş) aralığında çocuğun yaşadığı dönüşümler, bireysel olarak gelişimi açısından önemli bir role sahiptir. Çocuğun sosyal, duygusal ve bilişsel gelişiminin temelini oluşturduğu kritik bir dönem olarak ortaya çıkan bu dönemde çocuğun olumlu bir duygusal deneyim ve gelişim süreci içinde olması ve yeterli düzeyde psikolojik sağlamlığa sahip olması büyük önem taşımaktadır. Çocuklarda psikolojik iyi oluşun sağlanmasında önemli bir faktör ise aile içi ilişkiler ve ebeveynlerin çocuklarına karşı sergilediği tutumlardır ve anne ve babaların kişilik özelliklerinin, çocuklarına yönelik davranış biçimlerini etkilediği bilinmektedir. Dolayısıyla, 48-72 aylık çocuklarda, ebeveynlerinin kişilik özelliklerinin ve uyumsuz şemalarının çocukların psikolojik iyi oluşları üzerindeki rolünü kapsamlı olarak incelenmesi büyük önem taşımaktadır. Bu önemden yola çıkılarak, bu araştırmanın amacını ebeveynlerin sahip oldukları kişilik özellikleri ve uyumsuz şemalar ile 48-72 aylık çocukların psikolojik iyi oluşları arasında anlamlı bir ilişki olup olmadığının incelenmesi oluşturmaktadır. Bununla beraber, bazı demografik özelliklerin de çocukların psikolojik iyi oluş düzeylerine ve ebeveynlerin sahip oldukları kişilik özellikleri ile erken dönem uyumsuz şemalarına göre farklılık gösterip göstermediği incelenecektir. Araştırma ilişkisel tarama modeline uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın evrenini, 2024 yılı itibarı ile Bitlis ilinde yaşayıp 48-72 ay arasında yer alan ve bir okul öncesi öğretim kurumunda aktif olarak öğrenim gören çocuklar ve bunların ebeveynleri oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini ise evren içerisinden basit rastgele örnekleme yöntemi kullanılarak ulaşılan 302 çocuk ile bunların anne veya babaları oluşturmuştur. Araştırmanın verileri anket yöntemiyle toplanmıştır. Anketler yüz yüze uygulanmıştır. Bunun için oluşturulan ankette Çocuk ve Ebeveyn Tanıma Formu (ÇETF), Beş Faktör Kişilik Envanteri (BFKE), 5-6 Yaş Çocukları İçin Psikolojik İyi Oluş Ölçeği (ÇOPİOÖ) ve Young Şema Ölçeği – Kısa Form - 3 (YŞÖ) yer almıştır. Toplanan verilerin analizi nicel analiz yöntemleri ile yapılmıştır. Bunun için SPSS27 istatistiksel paket kullanılmıştır. Analizlerin tamamı %95 güven aralığında ve p<0,05 anlamlılık düzeyinde gerçekleştirilmiştir. Okul öncesi dönem, çocukların temel akademik, sosyal ve duygusal becerileri edindiği, bireysel gelişiminin temellerinin atıldığı bir dönem olarak kabul edilmektedir. Bu dönemde çocukların psikolojik iyi oluşunu etkileyen faktörlerin anlaşılması, okul öncesi eğitim programlarının etkinliğini artıracak ve çocukların sağlıklı gelişimlerine katkıda bulunacaktır. Araştırmanın sonuçlarının özgün bir fayda sağlaması amaçlanmaktadır. Buna ek olarak araştırmanın sonuçları, okul öncesi eğitim programlarının tasarımı ve uygulanması açısından önemli ipuçları sağlayacaktır. Ebeveynlerin kişilik özellikleri ve erken dönem uyumsuz şemalarının çocukların psikolojik iyi oluşu üzerindeki etkisinin anlaşılması ile çocukların okul öncesi dönemde sağlıklı bir şekilde gelişmeleri ve ilerleyen yaşamlarında başarılı olmaları için sağlam bir temel oluşturulmasına önemli bir katkı sağlanmış olacaktır Araştırmadan elde edilen sonuçlara göre ebeveynlerin kişilik özellikleri ve uyumsuz şemalarının çocukların psikolojik sağlık ve iyi oluş durumları üzerinde belirgin etkileri olduğunu göstermektedir. Öte yandan ebeveyn kişilik özellikleri ile uyumsuz şemaları ve çocukların psikolojik iyi oluş düzeyleri arasında çocuk cinsiyeti temelinde anlamlı bir farklılık olmadığını ortaya koymuştur. Ayrıca araştırma sonuçları ebeveyn kişilik özelliklerinin ve uyumsuz şemalarının çocukların psikolojik iyi oluş düzeylerini önemli ölçüde yordadığını göstermiştir.

The transformations experienced by the child in the preschool period, especially between the ages of 48-72 months (5-6 years), have an important role in their individual development. In this period, which emerges as a critical period that forms the basis of the child's social, emotional and cognitive development, it is of great importance that the child has a positive emotional experience and development process and has sufficient psychological resilience. An important factor in ensuring psychological well-being in children is the relationships within the family and the attitudes of parents towards their children, and it is known that the personality characteristics of mothers and fathers affect the way they behave towards their children. Therefore, it is of great importance to comprehensively examine the role of parents' personality traits and maladaptive schemas on the psychological well-being of children aged 48-72 months. Based on this importance, the aim of this study is to examine whether there is a significant relationship between the personality traits and maladaptive schemas of parents and the psychological well-being of 48-72 month old children. In addition, it will be examined whether some demographic characteristics differ according to the children's psychological well-being levels and the parents' personality traits and early maladaptive schemas. The research was carried out in accordance with the relational screening model. The population of the research consists of children living in Bitlis province as of 2024, aged between 48-72 months and actively studying in a pre-school education institution, and their parents. The sample of the research consisted of 302 children and their mothers or fathers, who were reached from the population using the simple random sampling method. The data of the research was collected by survey method. Surveys were administered face to face. The survey created for this purpose included the Child and Parent Recognition Form (ÇETF), Five Factor Personality Inventory (FPI), Psychological Well-Being Scale for 5-6 Year Old Children (ÇOPİÖ) and Young Schema Scale - Short Form - 3 (YŞÖ). The analysis of the collected data was done using quantitative analysis methods. SPSS27 statistical package program was used for this. All analyzes were performed at a 95% confidence interval and a significance level of p<0.05. The preschool period is considered a period in which children acquire basic academic, social and emotional skills and the foundations of their individual development are laid. Understanding the factors affecting children's psychological well-being during this period will increase the effectiveness of pre-school education programs and contribute to the healthy development of children. The results of the research are intended to provide a unique benefit. In addition, the results of the research will provide important clues for the design and implementation of preschool education programs. By understanding the impact of parents' personality traits and early maladaptive schemas on children's psychological well-being, a significant contribution will be made to creating a solid foundation for children to develop healthily in the preschool period and be successful in their later lives. The results of the research show that parents' personality traits and maladaptive schemas have significant effects on children's psychological health and well-being. On the other hand, it revealed that there was no significant difference between parental personality traits and maladaptive schemas and children's psychological well-being levels based on child gender. In addition, research results have shown that parental personality traits and maladaptive schemas significantly predict children's psychological well-being levels.