Akşt hürriyeti bağlamında modern dönem islam hukukçularının satım akdi çerçevesinde takyidi şartlara yaklaşımları

Abstract

ÖZETModern dönem ile beraber fıkıh farklı meydan okumalara maruz kalmıştır. Yaşadığıbu tecrübenin bir yansıması olarak fıkıh tarihi seyrinde bir dönüşüm yaşanmıştır. Söz konusubu dönüşümün bir parçası ise literatürde yeni ortaya çıkan bir üslup veya ‘genre’dir. Bu üslupfıkıh geleneğinin kazuistik yapısından genel bir teori oluşturma çabası olarak ifade edilmiştir.Bu süreç XX. yüzyılın bir döneminde belirli İslâm hukukçusu tarafından ortaya konulan eserleryoluyla meydana gelmiştir.Bu tez temsil kabiliyeti yüksek modern dönem İslâm hukukçularının akit hürriyeti vebuna bağlı olarak satım akdinde takyidi şartlara yaklaşımlarını incelemektedir. Zira satım akdive takyidi şartlar gerek yeni ortaya çıkan bu üslup ve ‘akit teorisi’ bağlamında gerekse klasikmezheplerin düşünce yapılarında belirleyici bir konumdadır. Özellikle modern dönemiçerisinde akitlerde ‘irade özgürlüğü ilkesi’ açısından takyidi şartlar İslâm hukukçularınınüzerinde durdukları bir konudur. Nitekim takyidi şartların değerlendirilmesinde İslâmHukukunun irade özgürlüğüne verdiği önem vurgulanmış ve diğer hukuki sistemlerlemukayeseli bir şekilde ortaya konulmuştur. Söz konusu bu konunun ana eksenini isemezheplerin görüşleri oluşturmaktadır. Modern dönem İslâm hukukçuları konuyudeğerlendirirken hem mezhepler arası hem de İslâm Hukuku ile modern hukuki sistemlerarasında karşılaştırmalı bir yöntem izlemişlerdir. İslâm hukukçuları mezheplerin görüşleriniserdederken çağdaş problemlerine yönelik çözüm arayışları içerisinde olmuşlardır. Buarayışların bir neticesi olarak farklı yaklaşımlar sergilemişlerdir. Söz konusu bu arayışlar bu teziçerisinde değerlendirilip aktarılmaya çalışılmıştır. İÇİNDEKİLERGİRİŞ......................................................................................................................................... 1II. KONU VE AMAÇ............................................................................................................... 2III. KISITLAMA VE SINIRLAMALAR............................................................................... 6IV. KAVRAM........................................................................................................................... 7V. KAYNAKLAR..................................................................................................................... 9A. ARAPÇA LİTERATÜR ................................................................................................. 9B. TÜRKÇE LİTERATÜR................................................................................................ 15BİRİNCİ BÖLÜMİSLÂM HUKUKÇULARININ ESERLERİNDE İRADENİN AKİTLERDEKİETKİ ALANI VE İRADE ÖZGÜRLÜĞÜ İLKESİI. İSLÂM HUKUKÇULARININ ESERLERİNDE İRADE’NİN AKİTLERDEKİETKİ ALANI.......................................................................................................................... 19A. İRADE’NİN AKİT İNŞA ETME KONUSUNDA ETKİSİ ......................................... 201. İrade’nin Akit İnşa Etme Konusundaki Etki Alanı ................................................... 202. İrade’nin Yeni Bir Akit İcat/ İnşa Etme Konusundaki Etki Alanı ............................. 23B. İRADE’NİN AKDİN SONUÇLARINI DÜZENLEME KONUSUNDA ETKİSİ....... 251. Akdin Sonuç ve Hükümlerinin Düzenleyicisinin Kim Olduğu Meselesi.................. 25a. İslâm Hukukçularının Eserlerinde Klasik Fıkıh Geleneğinin Konuya Yaklaşımı. 26b. İslâm Hukukçularının Günümüz Açısından Değerlendirme ve Teklifleri............. 302. Şari’nin Akdin Sonuç ve Hükümlerini Düzenlemesinin Sebep/ İllet/ Hikmetleri ...... 32a. Taraflar Arasında Denge ve Eşitlik........................................................................ 34b. Faiz Şüphesi ........................................................................................................... 34c. Hukuki Nizamı Koruma......................................................................................... 35d. Anlaşmazlıkları Önleme – Niza’............................................................................ 35e. Garar ...................................................................................................................... 36f. Gabin...................................................................................................................... 36g. İnsani İradenin Yanılması veya Zulme Meyledebilmesi ....................................... 37h. Fesadı Önleme ....................................................................................................... 37IIII. İSLÂM HUKUKÇULARININ ESERLERİNDE İRADE ÖZGÜRLÜĞÜ İLKESİNEYAKLAŞIMLARI.................................................................................................................. 38A. İslâm Hukukçularına Göre Modern Batı Hukukunda İrade Özgürlüğü İlkesi.............. 39B. İslâm Hukukçularına Göre İslâm Hukukunda İrade Özgürlüğü İlkesi ......................... 40C. İslâm Hukukçularının Eserlerinde İrade Özgürlüğü İlkesinin Kapsamı ....................... 421. Kişinin Başkasıyla Akit Yapabilme Özgürlüğü ........................................................ 432. Kişinin Sınırlayıcı Olan Şekli Kayıtlar ve Belirli Törenler Olmaksızın Sırf Rıza ileAkit Yapma Özgürlüğü – Şekil Serbestisi........................................................................ 433. Kişinin Yeni bir Akit Yapabilme Özgürlüğü ............................................................ 444. Akdin Konusunu Tespit ve Tanzim Özgürlüğü......................................................... 45İKİNCİ BÖLÜMMODERN DÖNEM İSLÂM HUKUKÇULARININ MEZHEPLERİNTAKYİDİ ŞARTLARA YAKLAŞIMLARI DEĞERLENDİRME BİÇİMİI. TAKYİDİ ŞARTLAR KONUSUNDA ASIL OLARAK YASAKLIĞI KABULEDEN YAKLAŞIM................................................................................................................ 49A. HANEFİ MEZHEBİNİN KONUYA YAKLAŞIMI..................................................... 501. Sahîh Şart................................................................................................................... 52a. Fâsit Şart.................................................................................................................... 56b. Bâtıl Şart.................................................................................................................... 59B. MALİKİ MEZHEBİNİN KONUYA YAKLAŞIMI..................................................... 601. Sahîh Şart................................................................................................................... 612. Fâsit Şart.................................................................................................................... 653. Fâsit Şartın Akde Olan Etkisi .................................................................................... 66C. ŞAFİİ MEZHEBİNİN KONUYA YAKLAŞIMI ......................................................... 671. Sahîh Şart................................................................................................................... 682. Bâtıl Şart.................................................................................................................... 69II. TAKYİDİ ŞARTLAR KONUSUNDA ASIL OLARAK MUBAHLIĞI KABULEDEN YAKLAŞIM................................................................................................................ 70A. HANBELİ MEZHEBİNİN KONUYA YAKLAŞIMI.................................................. 711. Sahîh Şart................................................................................................................... 742. Bâtıl şart..................................................................................................................... 76IIIÜÇÜNCÜ BÖLÜMMODERN DÖNEM İSLÂM HUKUKÇULARININ TAKYİDİ ŞARTLARAYAKLAŞIMLARI ÜZERİNDEN GÜNÜMÜZ PROBLEMLERİNE YÖNELİK ÇÖZÜM TEORİLERİI. ŞARTLARLA İLGİLİ ÖRF TEORİSİ ÇÖZÜMÜ ..................................................... 80A. İSLÂM HUKUKÇULARININ ESERLERİNDE ÖRF TEORİSİNİN ANALİZİ........ 80B. İSLÂM HUKUKÇULARININ GÜNÜMÜZ PROBLEMLERİ BAĞLAMINDA ÖRFTEORİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ ............................................................................. 84II. TAKYİDİ ŞARTIN AKDİN MUKTEZÂSINA AYKIRI OLMAMA TEORİSİ...... 86A. İSLÂM HUKUKÇULARININ ESERLERİNDE TAKYİDİ ŞARTIN AKDİNMUKTEZÂSINA OLMAMA TEORİSİNİN ANALİZİ ..................................................... 86B. İSLÂM HUKUKÇULARININ GÜNÜMÜZ PROBLEMLERİ BAĞLAMINDATAKYİDİ ŞARTIN AKDİN MUKTEZÂSINA AYKIRI OLMAMA TEORİSİNİNDEĞERLENDİRİLMESİ..................................................................................................... 88III. ASIL OLARAK ŞARTIN SAHİH OLUŞU TEORİSİ................................................ 90A. İSLÂM HUKUKÇULARININ ESERLERİNDE ASIL OLARAK ŞARTIN SAHİHOLUŞU TEORİSİNİN ANALİZİ ........................................................................................ 91B. İSLÂM HUKUKÇULARININ GÜNÜMÜZ PROBLEMLERİ BAĞLAMINDA ASILOLARAK ŞARTIN SAHİH OLUŞU TEORİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ................. 93IV. İSTİSLAH – İSTİHSAN - ÖRF İLKELERİNİN MEZC EDİLMESİ TEORİSİ..... 96SONUÇ.................................................................................................................................. 100BİBLİYOGRAFYA.............................................................................................................. 105Ek 1: Araştırma Konusu Olan İslâm Hukukçuları ve Eserleri ....................................... 110

ABSTRACTFiqh in modern period has faced different challenges. As a reflection of thisexperience, there has been a transformation in the history of fiqh. Part of this transformation isa new genre that has emerged in the literature. This genre is expressed as an attempt to establisha general theory instead of the casuistic structure of the traditional fiqh literature. This processit was established through the works put forward by the Islamic jurist of the 20th century.This thesis examines the approaches of Islamic jurists of modern to contractualfreedom of contract and hence the contractual conditions in the contract of sale. The terms ofsale contract and freedom of will in contract are important both in the terms of this emergingstyle and contract theory as well as in the thinking structures of the classical madhhabs.Especially in the modern period, Islamic jurists has paid attention to the stipulations in terms ofthe freedom of will principle. In the context of contractual conditions, the importance of thefreedom of will principle was emphasizing according to Islamic law. This topic it is discussedin a comparative manner with other legal systems. But the main axis of this issue are the viewsof the madhhabs. The Islamic jurists of the modern period took a comparative approach betweenthe madhhabs as well as between Islamic Law and modern legal systems. Islamic jurists, whileinterpreting the classical ictihads of madhahbs, have been in the pursuit of solutions forcontemporary problems. As a result, they came up with different approaches. In this thesis,these approaches have been discussed and evaluated.