Horasan ve civarındaki Oğuz boyları (1157-1220)

Abstract

Sultan Sencer'in Oğuzlarla macerası Semerkand seferiyle başlamaktadır. Başlangıçta bu civardaki Karlukları kovmak için sefere girişen Sencer, sonuçta doğuda kendisine bağlı olan yeğeni Mahmûd Han'ı Semerkand'a tayin ederek geri döndü. Ardından Karlukların Kara-Hıtaylara sığınması tarafları Katavan savaşına (1141) sürükledi. Savaşın sonucunda Kara-Hıtaylar ve Karluklar, Mâverâünnehr'deki Oğuzları yerlerinden oynatarak Belh civarına sürdüler. Bu yeni göç dalgası, Sencer'le Oğuzların savaşmasına sebep oldu (1153). Oğuzlar Sencer'i esir ederek, Selçuklu Devleti'ni yıktılar ve yaklaşık 20 yıl Horâsân'ı siyâsî kargaşa içerisinde bıraktılar. Horâsân'da Mahmûd Han, Oğuzlar ve Sencer'in emîrleri arasında kıyasıya bir hâkimiyet mücâdelesi başladı. Çok geçmeden Mü'eyyed Ay-Aba, Sultan Mahmûd Han'ı ve oğlunu öldürerek, Nişâbûr Melîkliği'ni kurdu (1161). Çevredeki hâkimiyetini genişleten Mü'eyyed Ay-Aba, Kirmân Selçuklularının taht kavgalarına karıştı. Sonuçta Arslan-Şâh'ın ölümünden sonra Kirmân'daki karışıklıklar ve Horâsân'ın siyâsî vaziyeti dolayısıyla Oğuzlar, bu bölgeye geldiler. Diğer taraftan Harezmşah İl-Arslan'ın ölümüyle oğulları arasında başlayan taht kavgalarına karışan Mü'eyyed Ay-Aba, Tekiş'le yapılan savaşta öldürüldü. Mü'eyyed'in halefleri Togan-Şâh ve Sencer-Şâh Nîşâbûr Melîkliği'ni sürdürdüler. Oğuzlar ise bu Meliklik'in içerisinde yer aldılar. Fakat, Harezmşahların Horâsân'ı zapt etmesinden sonra, Oğuz reislerinden Dinar Kirmân'a gitti ve Berdesîr'i zaptederek, Kavurd hanedanını yıktı (1187). Kirmân'da 22 yıl süren Oğuz hâkimiyeti başladı. Melîk Dinar öldükten sonra, Kirmân'ın kötü yönetilmesi sebebiyle, Kirmânlılar Harezmşah Tekiş'ten yardım istediler. Tekiş'in kumandanlarının yönetiminden memnun kalmayan Kirmânlılar, bu kez İg emîrlerine başvurdular. Kirmân'da kalan Oğuzlar, başlarına ?cem-Şâh b. Dinar'ı geçirdiler. Fakat, bu sefer de Fars emîrleri Kirmân'a musallat oldular (1205). Oğuzların bu tarihten sonra Fars'a ve Anadolu'ya gittikleri tahmin olunmaktadır. İran'ın batısında ise bazı Oğuz boyları, Moğol istilâsına kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir.