Bihbehani dönemi Caferi fıkıh usulünde akıl delili

Abstract

Bihbehânî döneminde akıl delili hakkında yapılan değerlendirmeleri konu edindiğimiz bu çalışmada söz konusu dönemde akıl delilinin temellendirilmesi, mahiyeti ve muhtevasındaki dönüşümler, bu delile bağlı olarak kullanılan aklî ilkelerin tahlil edilmesi amaçlanmıştır. Sağlıklı bir değerlendirme yapılabilmesi amacıyla öncelikle Bihbehânî’nin (v. 1205/ 1791) hayatı ve ilmî şahsiyetinin yanı sıra bu dönem öncesinde Ca‘feriyye mezhebinde akıl delili etrafında yapılan değerlendirmelere yer verilmiştir. Bu kapsamda akıl delilinden dördüncü delil olarak bahseden ilk fakihin İbn İdrîs (v. 598/ 1202) olduğu; eserinde bu delile sıkça atıfta bulunduğu; daha sonraki süreçte Muhakkık el-Hillî (v. 676/ 1277) ve Şehîd-i Evvel’in (v. 786/ 1384) akıl delilinin kısımlarına değindikleri ve hüküm istinbatında kullanılan bazı ilke ve yöntemleri bu delilin altında mütalaa ettikleri; Fâzıl et-Tûnî’nin (v. 1071/ 1660) de geniş bir şekilde aklî delilleri usul eserinde ele alan ilk usulcü olduğu tespit edilmiştir. Çalışmamızın ana konusu olarak belirlediğimiz Bihbehânî döneminde akıl delili konusunda ulaştığımız sonuçlar kısaca şöyledir: Akıl delili Ca‘ferî usulünde ilk defa bu dönemin usulcülerinden Mirzâ el-Kummî (v. 1231/ 1815) tarafından tarif edilmiştir. Bu dönemin hemen bütün usulcüleri akıl delilini, hüsün ve kubhun aklîliği temelinde ele almışlar ve aklın hüsün ve kubuh önermeleri vasıtasıyla şer‘î hükme ulaşabileceğini teorik zeminde savunmuşlardır. Bu tezlerini, mülâzemet adını verdikleri ve aklın ulaştığı hükmün aynı zamanda Şâri‘in de hükmü olduğu teziyle desteklemeye çalışmışlardır. İncelediğimiz dönemde kesin hükme ulaşılamadığında uygulanması gereken birtakım ilkeler de akıl delili kapsamında ele alınmıştır. İstishâb, berâet-i asliyye ve ibâha-i asliyye bu dönemdeki usulcülerin en fazla üzerinde durduğu ilkelerdir. Daha sonra bu ilkeler “usûl-i ameliyye” adıyla terimleşecektir.

In this study, in which I have subjected evaluations on the role of reason in the Ja’fari methodology of the Behbāhānī period, I aimed to identify the evidence of reason, its nature and the transformations in its content, and to evaluate the rational principles used in this evidence in the period. In order to be able to right evaluation, primarily together with the life of Behbāhānī (d. 1205/ 1791) and his scholarly character, prior to this period, evaluations through proof of reason in the Ja’fari sect have been put forward. In this context it is ascertained that Ibn Idrīs (d. 598/ 1202) was the first jurist who talked about reason as the fourth evidence; in the following period Muhaqqiq al-Hillī (d. 676/ 1277) and Shahīd alAwwal (d. 786/ 1384) dealt with the parts of rational evidence and under this evidence, they considered some principles and methods which used in the determination of judgment; Fāzel at-Tūnî (d. 1071/ 1660) was the first methodologist who widely considered evidences of reason in his methodology book. As the main subject of our work about the evidence of reason in Behbāhānī’s period the conclusions we reached briefly such as: The evidence of reason was defined for the first time in the Ja'farī methodology by Mirzā al-Qummī (d. 1231/ 1815), one of the methodologists of this period. Almost all the jurists of this period dealt with the evidence of reason on the basis of the rationality of good and evil (husn and qubh) and argued on the theoretical grounds that the intellect can reach a sharī'ah ruling through the propositions of good and evil. They tried to support this thesis with the thesis so-called “requirement/ mulazamāt” and the judgment reached by the intellect is also the judgment of the shāri'ah. In the period we have analyzed if it cannot be reached absolute judgment some principles which need to be applied were also dealt with within the scope of the evidence of reason. In this period what methodologists mostly emphasized the principles were istishāb, berāat al-asliyya and ibāha al-asliyya. After that those principles would be gained terminological meaning under name “al-usul al amaliyya.