Ahmed b. Zeynî Dahlân'ın Şiilik ve Mehdilik hakkındaki görüşleri : tarihsel ve teolojik bir inceleme

Abstract

Bu tez, 19. yüzyıl Mekke Şeyhülislâmı Ahmed b. Zeynî Dahlân’ın Şiilik ve Mehdilik konularındaki görüşlerini tarihsel ve teolojik bir zeminde incelemeyi amaçlamaktadır. Dahlân, Osmanlı’nın son dönemlerinde yaşamış, Ehl-i Sünnet geleneğini savunan ve Şiî inançlara karşı yazdığı reddiyelerle tanınan bir alimdir. Çalışmamız, Dahlân’ın eserlerinden hareketle kaleme alınan üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, İslam tarihinde sahabenin konumu ve dört halifenin (Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali) hilafeti bağlamında Dahlân’ın görüşleri ele alınmıştır. Dahlân, Ehl-i Sünnet’in sahabe anlayışını temellendirerek Şiî çevrelerce yapılan eleştirilere cevaplar vermekte; dört halifenin her birinin hilafet süreçlerinin hem tarihsel hem de şer’i dayanaklarını detaylı biçimde savunmaktadır. Ayrıca, Karmatîler, Fatımîler ve Safevîler gibi bazı Şiî devletler hakkında eleştirilerde bulunmuştur. İkinci bölüm, Dahlân’ın doğrudan Şiî inançlara yönelik eleştirilerini kapsamaktadır. Bu çerçevede üç temel başlık öne çıkar: Sahabenin adaleti ve güvenilirliği, imamet ve hilafet anlayışları ile takıyye inancı. Dahlân, Şiîliğin sahabe hakkındaki eleştirilerini Kur’an ve sahih hadislerle reddetmekte; imametin ilahî tayinle değil, ümmetin maslahatına göre şekillenen bir kurum olduğunu savunmaktadır. Takıyye anlayışını ise, İslam ahlakıyla temelden çelişen bir gizlilik ve samimiyetsizliğe yol açması bakımından eleştirmektedir. Üçüncü bölümde, Dahlân’ın Mehdilik inancı hakkındaki değerlendirmeleri incelenmektedir. Dahlân, Mehdilik inancını Ehl-i Sünnet hadis külliyatı çerçevesinde sahih ve makbul bir inanç olarak görse de bu inancın istismar edildiğini ve Mehdi iddialarına karşı dikkatli olunması gerektiğini vurgular. Özellikle Sudan’daki Muhammed Ahmed hareketini örnek alarak, Mehdi olgusunun sosyo-politik yansımalarını değerlendirmiş; Mehdi’nin zuhuruna dair belirli kriterleri öne sürmüştür. Ayrıca Mehdi’nin Osmanlı Devleti döneminde ortaya çıkacağını savunarak, hilafetin meşru yapısına olan bağlılığını da ortaya koymuştur. Sonuç olarak bu çalışma, Ahmed b. Zeynî Dahlân’ın Şiilik ve Mehdilik hakkındaki düşüncelerini tarihsel bağlam, teolojik argümanlar ve mezhepler arası tartışmalar çerçevesinde sistematik biçimde ele alarak, Ehl-i Sünnet'in 19. yüzyıldaki temsil biçimlerinden birini ortaya koymaktadır.Abdstract This thesis aims to examine the views of the 19th-century Meccan Shaykh al-Islām Aḥmad b. Zaynī Dahlān on Shīʿism and Mahdism within a historical and theological framework. Dahlān, who lived during the late Ottoman period, was a scholar known for defending the Sunnī tradition, and for his polemical works against Shīʿī beliefs. Our study consists of three main chapters based on Dahlān’s works. The first chapter discusses Dahlān’s views on the status of the Companions (sahâba) in Islamic history and the caliphates of the four Rightly Guided Caliphs (Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, and ʿAlī). Dahlān upholds the Sunnī understanding of the Companions and responds to Shīʿī criticisms by defending the historical and legal legitimacy of each caliph’s rule in detail. He also criticizes certain historical Shīʿī states such as the Qarmaṭīs, Fāṭimids, and Ṣafavids. The second chapter focuses on Dahlān’s direct criticisms of some Shīʿī doctrines. Within this framework, three major themes are emphasized: The justice and reliability of the Companions, the concepts of imamate and caliphate, and the doctrine of taqiyya. Dahlān rejects Shīʿī claims regarding the Companions through the Qur’an and ḥadīths; he argues that the imamate is not a divinely ordained institution but one determined according to the interest of the ummah. He criticizes the principle of taqiyya on the grounds that it leads to concealment and insincerity, which fundamentally contradict Islamic ethics. The third chapter examines Dahlān’s evaluations concerning the belief in the Mahdī. While Dahlān accepts Mahdism as a sound and valid belief within the Sunnī ḥadīth corpus, he stresses that this belief has been subject to exploitation and that claims of Mahdiship must be approached with caution. Taking the case of Muḥammad Aḥmad in Sudan as an example, he analyzes the socio-political implications of Mahdism and sets forth specific criteria regarding the Mahdī’s advent. Moreover, he asserts that the Mahdī will appear during the Ottoman era, thereby demonstrating his commitment to the legitimacy of the Ottoman caliphate. In conclusion, this study systematically addresses Aḥmad b. Zaynī Dahlān’s views on Shīʿism and Mahdism through historical context, theological arguments, and inter-sectarian debates, thereby presenting one of the 19th-century expressions of the Sunnī tradition.