Publication: Mehmet B. Çerkes’in kitabu baytarname tercümesi (60b-109a, giriş-metin-dizin)
Abstract
Bu tez, Süleymaniye Kütüphanesinde Ayasofya bölümünde 3575 numarada kayıtlı bulunan Kitābu Bayŧar-nāme adlı tercümenin üçüncü ve dördüncü makaleleri üzerinde yapılan bir dil çalışmasıdır. Kitābu Bayŧar-nāme, 14.yüzyılda İslâm dünyasının ve Orta Çağın en büyük veteriner hekimi olarak kabul edilen Ebû Bekr İbn el-Münzir el- Baytâr’ın (ö.1340) muhtemelen 1310-1340 yıllarında yazdığı Kāmilü’ś-śınaǾateyni’l-bayŧāra ve’z-zartaķa adlı eserin Mehmed b. Çerkes tarafından 17. yüzyılda (Hicri 1095 / Miladi 1683) yapılan tercümesidir. Bu tez Giriş, Metin, Dizin olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde eserin aslı, yazarı, veteriner tarihi açısından önemi, nüshaları, tercümeleri ve de çalışma konumuz olan Kitābu Bayŧar-nāme hakkında bilgiler verilmiştir. Ayrıca, metnin imla ve dil özellikleri bu bölümde incelenmiştir. Metin bölümünde eserin 60b-109a varakların transkripsiyonlu metni bulunmaktadır. Metinde okumayı kolaylaştırma ve anlam bütünlüğü sağlama amacıyla noktalama da yapılmış ve satır başı konulmuştur. İncelenen bölüm 49 varaktan oluşmakta ve genellikle her sayfada 13 satır bulunmaktadır. Metinde yer alan ayet, dua ve Arapça ibareler Arap harfleriyle gösterilmiştir. Dizin bölümünde transkripsiyonu yapılmış metinde yer alan tüm kelime ve kelime grupları bulunmaktadır. Kelimelere anlam verilirken metindeki anlam esas alınmıştır. Çalışma konumuzun baytarlıkla ilgili olması, metnimizde hastalık adlarının ve tedavilerinde kullanılan bitki adlarının çokça geçmesi nedeniyle araştırmacılara yararlı olacağı düşünülerek hastalık adları dizininin ve bitki adları dizininin de bu bölümde genel dizinden sonra ayrı ayrı verilmesi uygun görülmüştür. Hastalık ve bitki adlarının anlamları mümkün olduğunca sözlüklerde geçen biçimleriyle verilmiştir. Bu bölümlerden sonra eserin çalışmaya konu olan 60b-109a varaklarının Arap harfli metnine yer verilmiştir.
This dissertation is a linguistic study on the third and fourth articles of the translation of Kitābu Bayŧar-nāme which is registered in number 3575 Ayasofia Deparment in Süleymaniye Library. Kitābu Bayŧar-nāme is the translation of Kāmilü’ś-śınaǾateyni’l-bayŧāra ve’z-zartaķa, made by Mehmed b. Çerkes in the 17th century (Hegira 1095 / Christian Era 1683) ,which is written probably in the years of 1310-1340 by Ebû Bekr İbn el-Münzir el- Baytâr (ö.1340) who is beleived to be the greatest veterinarian of Middle Ages and Islamic world in the 14th century. This dissertation has three parts ; Prologue, Text and Index In the prologue, the information about the origin of the book, its author, the significance of the book in terms of veterinary medicine history, the copies and translations of the book, and also the information about “Kitābu Bayŧar-nāme” which is our case study is given. In the text part, there is the transcripted text of 60b-109a sheets of the book. To ease the reading and provide the integrity of meaning, punctuation and paragraph intentations are also used. In the text studied , there are 49 sheets and 13 lines in each paper. The verses, prayers and Arabic phrases are given in the Arabic language. In the index part, all the words and phrases in the transcripted text are given and interprereted by sticking to the meaning in the original one. Since our study is about veterinary science and there is a wide use of the names of diseases and plants -which are used to cure those diseases – the index of the diseases and the plants are given separately to help the researcher. The meaning of the diseases and plants are given the way they are in dictionaries. After these parts, the text of 60b-109a sheets of the book are given in Arabic language. İÇİNDEKİLERI ÖN SÖZIV ÖZETVI SUMMARYVII İŞARETLER ve KISALTMALARVIII TRANSKRİPSİYON ALFABESİIX GİRİŞX 1. KĀMİLÜ’Ś-ŚINAǾATEYNİ’L-BAYŦĀRA VE’Z-ZARTAĶAXI 1.1. Eserin aslıXI 1.2. Eserin yazarıXI 1.3. Eserin bölümleriXII 1.4. Eserin veteriner tarihi açısından önemiXIII 1.5. Eserin nüshalarıXIV 1.6. Eserin tercümeleriXV 2. KİTĀBU BAYŦAR-NĀMEXV 3. DİL ÖZELLİKLERİXXIII 3.1. İmla özellikleriXXIII 3.1.1. HarekelemeXXIII 3.1.2. Şeddenin kullanımıXXIII 3.1.3. Ünlülerin yazılışıXXIV 3.1.3.1. a ünlüsüXXIV 3.1.3.1.1. Ön seslerdeXXIV 3.1.3.1.2. İç seslerdeXXIV 3.1.3.1.3. Son seslerdeXXIV 3.1.3.2. e ünlüsüXXIV 3.1.3.2.1. Ön seslerdeXXIV 3.1.3.2.2. İç seslerdeXXV 3.1.3.2.3. Son seslerdeXXV 3.1.3.3. ı, i ünlüleriXXV 3.1.3.3.1. Ön seslerdeXXV 3.1.3.3.2. İç seslerdeXXV 3.1.3.3.3. Son seslerdeXXV 3.1.3.4. o, ö, u, ü ünlüleriXXVI 3.1.3.4.1. Ön seslerdeXXVI 3.1.3.4.2. İç seslerdeXXVI 3.1.3.4.3. Son seslerdeXXVI 3.1.4. Ünsüzlerin yazılışıXXVI 3.1.4.1. ç ünsüzüXXVI 3.1.4.2. g, k, ve ñ ünsüzleriXXVI 3.1.4.3. ġ, ķ ünsüzleriXXVII 3.1.4.4. ĥ, ħ, h ünsüzleriXXVII 3.1.4.5. p ünsüzüXXVII 3.1.4.6. d, t, ŧ ünsüzleri XXVIII 3.1.4.7. s, ś ünsüzleriXXVIII 3.1.5. Yükleme hâli ( akkuzatif ) ekinin yazımıXXVIII 3.1.6. Edatların yazımıXXIX 3.1.7. Yazımı farklı olan kelimelerXXIX 3.2. Ses hadiseleriXXIX 3.2.1. Kalınlık- incelik uyumuXXIX 3.2.2. Düzlük-yuvarlaklık uyumuXXX 3.2.3. Ünsüz değişmeleriXXX 3.3. Çekim ekleriXXX 3.3.1. İsim çekim ekleriXXX 3.3.1.1. Çokluk ekiXXX 3.3.1.2. İyelik ekleriXXX 3.3.1.3. Hâl ekleri XXXI 3.3.1.3.1. Yalın hâlXXXI 3.3.1.3.2. İlgi hâli (genitif)XXXI 3.3.1.3.3. Yükleme hâli (akuzatif)XXXI 3.3.1.3.4. Yaklaşma hâli (datif)XXXI 3.3.1.3.5. Bulunma hâli (lokatif)XXXII 3.3.1.3.6. Ayrılma hâli (ablatif)XXXII 3.3.1.3.7. Vasıta hâli (instrumantel)XXXII 3.3.1.3.8. Eşitlik hâli (ekvatif)XXXII 3.3.1.3.9. Yön hâli (direktif)XXXII 3.3.2. Fiil çekim ekleriXXXII 3.3.2.1. Şahıs ekleriXXXII 3.3.2.2. Bildirme kipleriXXXIII 3.3.2.2.1. Görülen geçmiş zamanXXXIII 3.3.2.2.2 Öğrenilen geçmiş zamanXXXIII 3.3.2.2.3. Geniş zamanXXXIV 3.3.2.2.4. Gelecek zamanXXXIV 3.3.2.2.5 Şimdiki zamanXXXIV 3.3.2.3. Tasarlama kipleriXXXIV 3.3.2.3.1. Emir kipiXXXIV 3.3.2.3.2. İstek kipiXXXIV 3.3.2.3.3. Şart kipiXXXV 3.3.2.3.4. Gereklilik kipiXXXV 3.3.2.4. Birleşik kiplerXXXV 3.3.2.4.1. HikâyeXXXV 3.3.2.4.2. RivayetXXXV 3.3.2.4.3. ŞartXXXV 3.3.2.5. Bildirme ekleri ve cevheri fiilXXXV 3.3.2.5.1 Geniş zamanXXXVI 3.3.2.5.2. Görülen geçmiş zamanXXXVI 3.3.2.5.3. Öğrenilen geçmiş zamanXXXVI 3.3.2.5.4. ŞartXXXVI 3.3.2.5.6. Cevheri fiilin olumsuzuXXXVI 3.3.2.6. PartisiplerXXXVI 3.3.2.7. GerundiumlarXXXVII 3.4. Fillerde olumsuzlukXXXVIII 3.5. Birleşik fiillerXXXVIII 3.5.1. Birinci unsuru isim olan birleşik fiillerXXXVIII 3.5.2. İki unsuru da fiil olan birleşik fiillerXXXVIII METİN1 DİZİN34 2. HASTALIK ADLARI DİZİNİ156 3. BİTKİ ADLARI DİZİNİ159 KAYNAKÇA171 ÖZ GEÇMİŞ173 TIPKI BASIM174
This dissertation is a linguistic study on the third and fourth articles of the translation of Kitābu Bayŧar-nāme which is registered in number 3575 Ayasofia Deparment in Süleymaniye Library. Kitābu Bayŧar-nāme is the translation of Kāmilü’ś-śınaǾateyni’l-bayŧāra ve’z-zartaķa, made by Mehmed b. Çerkes in the 17th century (Hegira 1095 / Christian Era 1683) ,which is written probably in the years of 1310-1340 by Ebû Bekr İbn el-Münzir el- Baytâr (ö.1340) who is beleived to be the greatest veterinarian of Middle Ages and Islamic world in the 14th century. This dissertation has three parts ; Prologue, Text and Index In the prologue, the information about the origin of the book, its author, the significance of the book in terms of veterinary medicine history, the copies and translations of the book, and also the information about “Kitābu Bayŧar-nāme” which is our case study is given. In the text part, there is the transcripted text of 60b-109a sheets of the book. To ease the reading and provide the integrity of meaning, punctuation and paragraph intentations are also used. In the text studied , there are 49 sheets and 13 lines in each paper. The verses, prayers and Arabic phrases are given in the Arabic language. In the index part, all the words and phrases in the transcripted text are given and interprereted by sticking to the meaning in the original one. Since our study is about veterinary science and there is a wide use of the names of diseases and plants -which are used to cure those diseases – the index of the diseases and the plants are given separately to help the researcher. The meaning of the diseases and plants are given the way they are in dictionaries. After these parts, the text of 60b-109a sheets of the book are given in Arabic language. İÇİNDEKİLERI ÖN SÖZIV ÖZETVI SUMMARYVII İŞARETLER ve KISALTMALARVIII TRANSKRİPSİYON ALFABESİIX GİRİŞX 1. KĀMİLÜ’Ś-ŚINAǾATEYNİ’L-BAYŦĀRA VE’Z-ZARTAĶAXI 1.1. Eserin aslıXI 1.2. Eserin yazarıXI 1.3. Eserin bölümleriXII 1.4. Eserin veteriner tarihi açısından önemiXIII 1.5. Eserin nüshalarıXIV 1.6. Eserin tercümeleriXV 2. KİTĀBU BAYŦAR-NĀMEXV 3. DİL ÖZELLİKLERİXXIII 3.1. İmla özellikleriXXIII 3.1.1. HarekelemeXXIII 3.1.2. Şeddenin kullanımıXXIII 3.1.3. Ünlülerin yazılışıXXIV 3.1.3.1. a ünlüsüXXIV 3.1.3.1.1. Ön seslerdeXXIV 3.1.3.1.2. İç seslerdeXXIV 3.1.3.1.3. Son seslerdeXXIV 3.1.3.2. e ünlüsüXXIV 3.1.3.2.1. Ön seslerdeXXIV 3.1.3.2.2. İç seslerdeXXV 3.1.3.2.3. Son seslerdeXXV 3.1.3.3. ı, i ünlüleriXXV 3.1.3.3.1. Ön seslerdeXXV 3.1.3.3.2. İç seslerdeXXV 3.1.3.3.3. Son seslerdeXXV 3.1.3.4. o, ö, u, ü ünlüleriXXVI 3.1.3.4.1. Ön seslerdeXXVI 3.1.3.4.2. İç seslerdeXXVI 3.1.3.4.3. Son seslerdeXXVI 3.1.4. Ünsüzlerin yazılışıXXVI 3.1.4.1. ç ünsüzüXXVI 3.1.4.2. g, k, ve ñ ünsüzleriXXVI 3.1.4.3. ġ, ķ ünsüzleriXXVII 3.1.4.4. ĥ, ħ, h ünsüzleriXXVII 3.1.4.5. p ünsüzüXXVII 3.1.4.6. d, t, ŧ ünsüzleri XXVIII 3.1.4.7. s, ś ünsüzleriXXVIII 3.1.5. Yükleme hâli ( akkuzatif ) ekinin yazımıXXVIII 3.1.6. Edatların yazımıXXIX 3.1.7. Yazımı farklı olan kelimelerXXIX 3.2. Ses hadiseleriXXIX 3.2.1. Kalınlık- incelik uyumuXXIX 3.2.2. Düzlük-yuvarlaklık uyumuXXX 3.2.3. Ünsüz değişmeleriXXX 3.3. Çekim ekleriXXX 3.3.1. İsim çekim ekleriXXX 3.3.1.1. Çokluk ekiXXX 3.3.1.2. İyelik ekleriXXX 3.3.1.3. Hâl ekleri XXXI 3.3.1.3.1. Yalın hâlXXXI 3.3.1.3.2. İlgi hâli (genitif)XXXI 3.3.1.3.3. Yükleme hâli (akuzatif)XXXI 3.3.1.3.4. Yaklaşma hâli (datif)XXXI 3.3.1.3.5. Bulunma hâli (lokatif)XXXII 3.3.1.3.6. Ayrılma hâli (ablatif)XXXII 3.3.1.3.7. Vasıta hâli (instrumantel)XXXII 3.3.1.3.8. Eşitlik hâli (ekvatif)XXXII 3.3.1.3.9. Yön hâli (direktif)XXXII 3.3.2. Fiil çekim ekleriXXXII 3.3.2.1. Şahıs ekleriXXXII 3.3.2.2. Bildirme kipleriXXXIII 3.3.2.2.1. Görülen geçmiş zamanXXXIII 3.3.2.2.2 Öğrenilen geçmiş zamanXXXIII 3.3.2.2.3. Geniş zamanXXXIV 3.3.2.2.4. Gelecek zamanXXXIV 3.3.2.2.5 Şimdiki zamanXXXIV 3.3.2.3. Tasarlama kipleriXXXIV 3.3.2.3.1. Emir kipiXXXIV 3.3.2.3.2. İstek kipiXXXIV 3.3.2.3.3. Şart kipiXXXV 3.3.2.3.4. Gereklilik kipiXXXV 3.3.2.4. Birleşik kiplerXXXV 3.3.2.4.1. HikâyeXXXV 3.3.2.4.2. RivayetXXXV 3.3.2.4.3. ŞartXXXV 3.3.2.5. Bildirme ekleri ve cevheri fiilXXXV 3.3.2.5.1 Geniş zamanXXXVI 3.3.2.5.2. Görülen geçmiş zamanXXXVI 3.3.2.5.3. Öğrenilen geçmiş zamanXXXVI 3.3.2.5.4. ŞartXXXVI 3.3.2.5.6. Cevheri fiilin olumsuzuXXXVI 3.3.2.6. PartisiplerXXXVI 3.3.2.7. GerundiumlarXXXVII 3.4. Fillerde olumsuzlukXXXVIII 3.5. Birleşik fiillerXXXVIII 3.5.1. Birinci unsuru isim olan birleşik fiillerXXXVIII 3.5.2. İki unsuru da fiil olan birleşik fiillerXXXVIII METİN1 DİZİN34 2. HASTALIK ADLARI DİZİNİ156 3. BİTKİ ADLARI DİZİNİ159 KAYNAKÇA171 ÖZ GEÇMİŞ173 TIPKI BASIM174